Бүгүн Ош шаарында акын Алишер Навоинин эстелиги орнотулуп, ачылыш аземи өттү. Иш-чарага Ош шаарынын мэри Жеңишбек Токторбаев, Президенттин Ош облусундагы ыйгарым укуктуу өкүлү Аманкан Кенжебаев, Ош шаардык кеңешинин төрагасы Болот Баетов, КР Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министринин орун басары Аскаралы Мадаминов, Өзбекстандын Маданият министри Озодбек Назарбеков жана Андижан облусунун акими Шухрат Абдурахманов баштаган делегация, ошондой эле жергиликтүү жашоочулар катышты.
Эстелик Курманжан датка жана Алишер Навои көчөлөрүнүн кесилишине тургузулду. Айланасы оңдоп-түзөөдөн өткөрүлүп, иретке келтирилди. Жасалган иштер жергиликтүү бюджеттин эсебинен жүргүзүлдү.
Аны менен бирге А.Навои көчөсү (Г.Айтиев көчөсүнөн Алымбек датка көчөсүнө чейин) реконструкцияланып, толугу менен пайдаланууга берилди. Жолдун узундугу 2,8 чакырым, кеңдиги 25-26 метр, 6 тилкелүү.
Алишер Навои ким болгон?
Улуу акын, ойчул жана мамлекеттик ишмер Алишер Навоинин толук аты-жөнү Низамиддин Мир Алишер болгон. Ал «Навои» деген каймана ат менен чагатай жана фарси тилдеринде ыр жазган. Азыр анын дүйнө эли Алишер Навои деп тааныйт.
Саясий ишмердүүлүгү
Наваи өмүрүндө Чыгыштагы мусулмандардын ар кайсы өлкөлөрүндө болуп, өз доорунун көрүнүктүү ишмерлери менен жолугуп, өзүнүн поэтикалык чыгармачылыгын өнүктүрөт. Наваинин чыгармачылыгына кызыккандар анын биринчи ырлар жыйнагы 1464-65-жылдары чыкканын айтышат. Бул факт Навоинин бул мезгилге чейин эле акын катары атагы чыгып калганынан кабар берет. 1469-жылга чейин Тимуриддер династиясынын ички кагылыштары учурунда Наваи өзүнүн кичи мекени Гераттан алыс жашоого аргасыз болгон.
1469-жылы Тимурдун урпагы болгон Хусейн Байкара Гератты басып алып, Хорасанды ээлейт. Бул окуя Наваинин жашоосунда жаңы этаптын башталышы болот. Анткени ушундан тартып ал өлкөнүн саясий турмушуна активдүү катыша баштайт. Ошол эле жылы Хорасандын акими Наваини мамлекеттик мөөрдүн сакчысы, 1472-жылы вазир кылып дайындайт. Бул кызматта ал өлкөнүн маданий жана илимий интеллигенциясына чоң жардам көрсөтүп, бир топ мүлктүн ээси да болгон.
1480-жылдары өз каражатына Гератта жана өлкөнүн башка аймактарында эл үчүн бир нече медресе, 40 кербен сарай, 17 мечит, 10 суфийлердин баш калкалоочу жайын, 9 мончо, 9 көпүрө жана башка көптөгөн курулуштарды курдурат. Бирок анын эл кызыкчылыгы үчүн жасаган мындай аракеттери акимдин айланасындагыларга жага бербей, интрига күчөйт. Мунун жыйынтыгы Наваи менен аким Хусейин Байкаранын мамилесинин бузулушуна алып келет.
Акыркы Навои кызматтан бошотулуп, 1487-жылы Астрабад шаарына башчылыкка жөнөтүлөт. Бул жерде эки жыл иштегенден кийин Х.Байкара анын Гератка кайтып келишине уруксат берип, ага өкмөттө кызмат кылууга сунуш берет. Бирок Навои андан баш тартат. Бирок ага карабай, Байкара султан-акимдин жакын адамы кызматын берет. Ошентип бул кызмат Навоиге мамлекеттик бардык иштерге аралашууга укук берген.
Улуу акындын чыгармачылыгы
Мына ушул мезгилден баштап акындын жашоосунда жаңы доор башталып, ал өзүн чыгармачылыкка көбүрөөк арнай баштайт. Анын чыгармаларынын негизги бөлүгү ушул мезгилде жаралган. Навои тимуриддердин бийлигинин акыркы жылдарында (1370-1506) жашап, чыгармаларын ошондо көбүрөөк жазган. Демек, анын чыгармаларына коомдук дух, доордун актуалдуу маселелери күчтүү таасир эткен. 1490-1501-жылдары Навои өзүнүн эң белгилүү болгон лирикалык, социалдык-философиялык жана илимий чыгармаларын жараткан.
Алишер Навоинин чыгармачылыгы кенен. Анын алты ыры болжол менен 60 000 саптан турат. Ал 1483-1485-жылдары “Хайрат ал-абрар” (Адил адамдардын башаламандыгы), “Фархад жана Ширин”, “Лайли жана Мажнун”, “Жети планета”, “Садди Искандари” (Искандаринин дубалы) сыяктуу чыгармаларын жазган. Алар “хамса” жанрында — “беш ыр” (бешилтик десе болот) жазылган.
Наваинин «Хамсасы» (бешилтик) түрк тилинде жазылган бул жанрдагы биринчи чыгарма. Ошентип ал мындай көлөмдүү чыгармаларды түрк тилдеринде да жазууга болоорун далилдеген. Чынында Наваи перс-тажик адабиятынын деңгээлинде тура турган чыгармаларды чагатай тилинде да жазууга боло турганын далилдөөгө умтулган. Жана ал муну өзүнүн беш чыгармасы менен толук далилдеген.
Наваи чыгыштагы мусулман элдеринин дээрлик бардык адабий жанрларын изилдеп, өзүнүн үнү жана стилин таба алган. Чыгыш адабиятында «Лейли жана Мажнун» темасында 120дан ашык ыр жазылган. Наваи да бул темада өзүнүн чыгармачылыгы менен поэма жазган. Анда Лайли менен Мажнундун ортосундагы сүйүү сүрөттөлөт. Бул сүрөттөө аркылуу Наваи адамдык жана суфий агымынын сүйүүнү чагылдырууга жана чечмелөөгө умтулат. Наваи өзүнүн суфийлик көз карашын «Фархад жана Ширин», «Хайрат ал-абрар» поэмаларында да билдирет. Анын ырларында суфийлик темалар жалпы философиялык деңгээлге көтөрүлөт.
Өзүнүн коомдук-көркөм мааниси боюнча Наваинин бешилтиги Орто Азияда олуттуу орунду ээлеген. Ал көп жолу кайрадан басылган. Учурда анын бешилтигинин көптөгөн нускалары же жеке ырлары бар. Абу Райхан Бируни атындагы Чыгыш таануу институтунун жыйнактарында эле 15-20-кылымдар аралыгында көчүрүлгөн 166 кол жазма бар, алардын ар биринде “беш ырдын” бардыгы же бир нече ырлары камтылган. Анын ичинен 84 нускада бардык “беш ыр” тең бар.
Навои өмүрүндө көптөгөн лирикалык чыгармаларды жазган. 1498-жылы бардык ырлар жыйнагын бүтүрүп, «Хазаин ал-маони» («Ойлор казынасы») деген ат менен төрт жыйнак чыгарган. Андагы ырлардын бардыгы 50 000 саптан ашык. Наваи Чыгыш мусулман адабиятындагы 21 жанрдын 16сында ыр жазган.
Ал өзүнүн фарсча ырларын «Дивани Фани» деген ат менен жыйнаган. Ал ошондой эле перс акындары менен тең тайлашкысы келген. Эгерде жогоруда аталган жыйнактардагы газал ырларынын санын гана эсептесек, алардын жалпы саны 3150гө жетет. Андан сырткары Навои өзүнүн касидаларын (узун саптуу насаат ырлар) перс тилинде жыйнап, «Ситтаи Зарурия» («Алты зарылчылык») жана «Фусули Арбаа» («Төрт мезгил») деген эки жыйнак чыгарган.
Алишер Навои өзүнүн поэзиясы аркылуу чагатай адабиятын жаңы деңгээлге көтөргөн. Анын лирикасы өзүнүн тематикасынын кеңдиги жана жанрдык көп түрдүүлүгү боюнча өзүнө чейинки чагатай адабиятынан алда канча ашып кетет. Ал лирикасында да, ырларында да курч светтик жана руханий, суфийлик темаларды чагылдырган. Навоинин «Арбаин» («Кырк төртөө») жана «Мунажат» («Сыйынуу») деген диний чыгармалары да жарык көргөн.
Суфийлердин 750 шейхтери тууралуу маалымат берген «Насаим ал-мухаббат» («Сүйүү демдери») аттуу прозалык чыгармасынын дагы толук тексти жарык көргөн. Навои илимий эмгектерди да жазган. Алар: «Мухакамат ал-лугатайн» («Эки тилдин талашы», 1499), перс жана түрк тилдерин салыштыруу боюнча эмгек; «Мажалис ан-нафаъис» («Такталган маселелердин жыйыны»), адабий сын боюнча эмгек; «Мезан ал-авзан» («Метрика таразалары»), аруз (метр) теориясы боюнча эмгек; жана муамма жанрынын теориясы боюнча «Муфрадат» аттуу чыгарма жазган.
Ал ошондой эле «Тарихи мулуки Аджам» («Иран падышаларынын тарыхы») жана « Тарихи анбия ва хукама» («Пайгамбарлар менен даанышмандардын тарыхы») сыяктуу тарыхый трактаттарды да жазган. Ал өзүнүн адабий каттарын «Муншаат» жыйнагына чогулткан. Анын эскерүүлөрүнө Абд ар-Рахман Жаминин өмүр баяны, “Хамсат ал-мутахайырин” (“Беш чаташкан”, 1494), “Халати Сайид Хасан Ардашер” (“Сейид Хасан Ардашердин өмүр баяны”), “Халати Пахлаван Мухаммад” (Пахлаван Мухаммаддын өмүр баяны) кирет.
Навоинин эң акыркы эмгеги «Махбуб ал-кулуб» болгон. Анда анын коом жана саясат боюнча акыркы көз караштары айтылган.
Алишер Навои өмүр бою адабий жана саясий иштерди айкалыштырган. Жогорку даражалуу адам, өлкөнүн социалдык-экономикалык турмушун жакшыртууга зор салым кошкон; илимге, искусствого жана адабиятка колдоо көрсөткөн; ал ар дайым тынчтыкты жана ынтымакты орнотууга умтулган.
Ал 1441-жылы Ооганстандын Герат шаарында 9-февралда туулуп, 1501-жылы 3-январда каза болгон.
Даярдаган: А.Белеков



















