Тышкы саясат жана эл аралык мамилелер боюнча эксперт, аналитик Мохсен Пак-Айин АКШнын Иранга кургактыктан блокада киргизүү аркылуу кысым көрсөтүү аракетинин ишке ашпай турганын белгиледи. Анын айтымында, Ирандын геосаясий жайгашуусу, көптөгөн кургактык чек аралары жана аймактык транспорттук коридорлордогу маанилүү орду «Темир дарбазалар» деп аталган пландын ийгиликтүү ишке ашуусуна мүмкүнчүлүк бербейт.
Ал ошондой эле коңшу өлкөлөр менен экономикалык байланыштарды чыңдоо Ирандын мындай кысымдарга каршы туруудагы жана улуттук экономиканын туруктуулугун бекемдөөдөгү негизги стратегияларынын бири экенин баса белгиледи.
Эксперт АКШ эмне себептен бул планга Иранга каршы экономикалык кысымды күчөтүүгө багытталган блокаданын жаңы баскычы катары көңүл буруп жатканы тууралуу бир катар суроолорго жооп берди.
Иран аймагынын көлөмүн жана географиялык маанисин эске алганда, бул планга жана анын натыйжалуулугуна кандай баа бересиз?
Америкалыктар акыркы 40 жылдан ашык убакыт ичинде Иран Ислам Республикасына каршы ар кандай багыттарда, анын ичинде экономикалык жана аскердик тармактарда, ошондой эле Иран элине кошумча кысым көрсөтүү аркылуу жүргүзгөн аракеттеринде ийгиликке жетише алышкан жок. Бул жолу да сөзсүз жеңилүүгө дуушар болушат. Анткени Иран көптөгөн коңшуларына, кеңири кургактык чек араларына жана ар түрдүү транспорттук коридорлорго ээ өлкө болгондуктан, аны толук курчоого алуу мүмкүн эмес.
Экинчи жагынан, Ирандын айланасында жайгашкан жана өлкө менен кургактык чек аралары бар мамлекеттердин Иран менен өз ара муктаждыктары бар экенин унутпашыбыз керек. Ачык жана ишенимдүү түрдө айтсак, бул өлкөлөрдүн Иран менен соода-экономикалык байланыштарга болгон муктаждыгы биздикине караганда аз болбосо, айрым учурларда андан да жогору.
Мисалы, кайсы бир өлкө Иран менен болгон кургактык чек арасын жапкысы келсе, бул чечим анын башка мамлекеттер менен байланышуу жолдоруна да сөзсүз таасирин тийгизет.
Иран геосаясий жактан маанилүү байланыш түйүнү болуп саналат. Аймактагы өлкөлөр Ирандын аймагы аркылуу ар кандай багыттарга чыга алышат. Ошондуктан аймактагы мамлекеттер АКШнын жеңилүүгө дуушар болгон бийлигинин үстөмдүккө негизделген талаптарынан улам Иран менен болгон транспорттук байланыштарынан баш тартууга даяр эмес. Демек, АКШ бул планды ишке ашырууда ийгиликке жетише албайт.
Учурда Трамп шайлоодо жеңилип калды. Көпчүлүк анын Иран менен болгон согуштагы жеңилүүсү шайлоодогу ийгиликсиздигине таасир эткен деп эсептейт. Ошондуктан ал ушундай темаларды көтөрүү аркылуу өзүнө саясий ийгиликтерди көрсөтүүгө жана өзү менен согушчул саясатынын негизги жоопкерчилиги байланышкан Республикалык партиянын маскаралык жеңилүүсүн коомдук пикирдин көңүл чордонунан алыстатууга аракет кылууда.
Эгерде «Темир дубал» деп да аталган кургактыктан курчоо планын Ирандын түштүгүндөгү деңиз блокадасы менен салыштыра турган болсок, бул эки пландын ортосунда кандай окшоштуктар жана айырмачылыктар бар?
Ирандын кургактык жолдору өлкөнү ар кандай мамлекеттер менен байланыштырып турат. Аймактагы өлкөлөр да дал ушул жолдор аркылуу өздөрүнүн көздөгөн жерлерине жете алышат. Эгер бул жолдор жабылса, мындан Иран гана зыян тартпайт, аймактагы башка мамлекеттер да жабыркайт.
Мындан тышкары, Ирандын түндүгүндө Каспий деңизи бар экенин да эске алуу зарыл. Иран бул деңиз аркылуу Борбор Азия, Кавказ жана Орусия өлкөлөрү менен деңиз транспорттук байланыштарын жүргүзөт. Ошондуктан Иранды курчоого алуу америкалыктар ийгиликке жете ала турган маселе эмес. Демек, алар эки планда тең дагы бир жолу сөзсүз жеңилүүгө дуушар болушат.
Сиздин оюңузча, АКШнын бул планды жарыялоодогу жашыруун максаты эмнеде? Вашингтон Иран Ислам Республикасына карата башка сценарийди даярдап жатабы же Иранга каршы аскердик согуштагы ийгиликсиздигинен кийин мурдагыдай эле санкция жана кысым саясатын улантуудабы?
Америкалыктар мындай пландарды жарыялоого аргасыз. Алар өз тарапташтарына, айрыкча Республикалык партиянын жактоочуларына Иранды таштап койбогонун жана ага каршы дагы деле ар кандай программалары менен пландары бар экенин убада кылууга тийиш. Бирок иш жүзүндө бул планды ишке ашырууда сөзсүз ийгиликке жетише алышпайт.
Бул план Ирандан тышкары Кытай жана Орусия сыяктуу башка күчтөргө да багытталганбы? АКШ Ирандын Кытай жана Орусия менен болгон байланыштарын үзүүгө аракет кылып жатабы?
Албетте, бул план ийгиликке жетпейт. Анткени Орусия да, Кытай да өздөрүнүн Иран менен жүргүзгөн соода алакаларын Трамптын талаптарына курмандыкка чалбайт. Экинчи жагынан, Орусия да Иранды транспорт жана соода алмашуу тармагындагы кызматташтыктын негизги багыттарынын бири катары карайт.
Иран Евразиядагы маанилүү транспорттук түйүндөрдүн бири болуп саналат. Ошондуктан Орусия бул байланыш жолунан оңой эле баш тарта албайт. Мындан тышкары, Кытай да АКШнын Иранга каршы багытталган кастык саясатына баш ийбей турганын бир нече жолу билдирген.
Мындай планга каршы туруу үчүн Иран экономикалык, аскердик жана коопсуздук тармактарында кандай стратегияларды колдонушу керек?
Албетте, коңшу өлкөлөр менен мамилелерди чыңдоо өтө маанилүү маселе. Ошондуктан бул багытта жакынкы жана алыскы аймактык, ошондой эле аймактан тышкаркы мамлекеттер менен экономикалык байланыштарды жана кызматташтыкты кеңейтүү зарыл. Мындай алакаларды чыңдоо акырында өлкөнүн экономикасынын туруктуулугун бекемдөөгө жардам берет жана тышкы кысымдарга каршы турууга шарт түзөт.















