Бир уюлдуу дүйнөлүк системадан баш тартып, көп тараптуу мамилелерге негизделген системага өтүүнү көздөгөн өлкөлөр БРИКСтин алкагында активдүү иш алып барууга кызыкдар.
БРИКС — маанилүү өзгөчөлүктөргө ээ болгон өлкөлөр бириккен түзүм. Анын курамында БУУнун Коопсуздук кеңешинде вето укугуна ээ мамлекеттер, күчтүү экономикалар жана өзөктүк куралга ээ өлкөлөр бар. Ошондуктан бул уюм күчтүү мотивация жана чечкиндүүлүк менен иш алып барууда.
Азыркы учурда АКШнын агрессиясына туш болуп, душман өлкөгө карата экономикалык басымды күчөтүү үчүн бардык мүмкүнчүлүктөрүн колдонуп жаткан шартта, Иран Ислам Республикасы үчүн БРИКСке мүчө мамлекеттер менен мамилелерди чыңдоо өзгөчө маанилүү. Бул жаңы мүмкүнчүлүктөрдү түзүүгө жана экономикалык санкцияларды башкарууда кеңири кызматташуу жолдорун табууга шарт түзөт.
БРИКСке мүчө мамлекеттер менен стратегиялык мамилелердин маанилүүлүгүнө акыркы бир нече күндө эле күбө болдук. Тактап айтканда, БУУнун Коопсуздук кеңешинде Кытай менен Россия Иранды чечкиндүү түрдө колдошту. Демек, БРИКС сыяктуу альянстык түзүмдөрдү чыңдоо кадимки саясий жана экономикалык мамилелерден алда канча кеңири мааниге ээ болуп, өлкөбүздүн коопсуздугун жана кармануу мүмкүнчүлүгүн бекемдөө жагынан маанилүү натыйжаларды бере алат.
Экономикалык тармакта, Иран менен БРИКСтин кызматташтыгынын негизги багыттарынын бири катары энергетика, транзит жана соода сыяктуу ар кандай тармактарда кызматташууга болот.
Иран Ислам Республикасы өзүнүн геосаясий жайгашуусу жагынан, өзгөчө Ормуз кысыгындагы кырдаалды чечкиндүү башкаргандан кийин, геосаясий факторду өзүнүн, ошондой эле өнүгүп келе жаткан жана көп тараптуу мамилелерди жактаган өлкөлөрдүн кызыкчылыктарын камсыз кылуу үчүн пайдалана аларын көрсөттү. Ирандын автомобиль жолдору жана башка геосаясий мүмкүнчүлүктөрү жагынан жайгашуусу өлкөбүз үчүн бир катар мүмкүнчүлүктөрдү түзүүдө. Азыркы шартта ар кандай мамлекеттер бул мүмкүнчүлүктөрдү пайдалана алышат.
Энергетика тармагында азыркы шартта энергия маселеси өзгөчө мааниге ээ болуп турган кезде, мамлекеттердин кызматташуусу экспорт жана импорт үчүн жаңы жолдорду табууда да, мунай менен газдын баасына таасир этүүдө да абдан натыйжалуу болушу мүмкүн.
Соода тармагында болсо доллардын ордуна улуттук валюталарды колдонуу жана доллардын ролун төмөндөтүү багытындагы аракеттер олуттуу түрдө күн тартибинде турат. Кечээ жарыяланган долбоордук билдирүүдө бул маселеге өзгөчө көңүл бурулган. БРИКСке мүчө өлкөлөр бул багытта өз ара кызматташа алышат.
БРИКСтин курамында болуу Ирандын аймактык жана глобалдык көйгөйлөрдү чечүүдөгү таасирин жана салмагын буга чейин эле жогорулаткан. Ал эми бул жааттагы процесстерди тездетүү менен аталган таасир дагы ылдам өсөт. Ирандын аймактык жана дүйнөлүк мамилелерди чыңдоого багытталган, туруктуулукту камсыз кылуучу аракеттери БРИКС сыяктуу уюмдардын алкагында АКШнын согушчул жана чыңалууну күчөткөн мамилесине салыштырмалуу аймактагы өлкөлөр тарабынан акырында колдоого алынат деген үмүт бар.
АКШнын аракеттерине карабастан, БРИКСтин жыйындарын үзгүлтүксүз өткөрүү жана мүчө мамлекеттердин кызматташууга болгон олуттуу мамилеси Чыгыштагы жана Түштүктөгү таасирдүү мамлекеттердин кызматташтыгы үчүн жаңы доордун башталышынан кабар берет. Бул процесс бир тараптуу системадан көп тараптуу системага өтүүнү тездетет.
Мындай кызматташтык, тескерисинче, АКШнын каалоосуна каршы, Ирандын обочолонуп калбаганын, тескерисинче, обочолонуу жолуна АКШ өзү түшүп баратканын далилдейт.
Өлкөбүздө акыркы бир жылдан ашык убакыт ичинде болуп жаткан өзгөрүүлөр шейит болгон Жогорку лидер өзгөчө басым жасап келген «Чыгышка багыт алуу» жана коңшу мамлекеттер менен кызматташууга артыкчылык берүү идеясынын канчалык келечекти көрө билген жана туура багыт болгонун көрсөтүп турат.
Ал эми азыркы өкмөттүн бул идеяны ишке ашырууга болгон чечкиндүүлүгү, албетте, көптөгөн оң натыйжаларды жана жетишкендиктерди алып келет.
Автор: Мохсен Пак-Айин — мурдагы дипломат
