Өзбекстандын калкы жакынкы жылдарда 40 миллионго жетет. Мындай тез өсүш, албетте, кубандырат, бирок калктын саны 100 миллиондон ашкан өлкөлөр бар экенин эске алганда, жакырчылыктын деңгээли жогору бойдон калууда, демографиялык өсүштөн гана кереметтерди күтпөш керек экени айкын болот. Kun.uz бул маселе боюнча комментарий алуу үчүн түрдүү тармактагы эксперттерге кайрылды.
Алардын айтымында, калктын көбөйүшү менен бирге адамдык капитал дагы өсүшү керек. Эгерде мамлекеттик саясат туура эмес жүргүзүлсө, анда калктын өсүшү Өзбекстандан жумушчу күчүнүн экспортунун өсүшүнө гана алып келет.
Өзбекстан калктын саны боюнча дүйнөлүк рейтингде 43-орунда турат. Эгерде сиз жогоруда көрсөтүлгөн өлкөлөрдү карасаңыз, Афганистан (42 миллион), Пакистан (241 миллион), Нигерия (224 миллион), Бангладеш (170 миллион), Эфиопия (109 миллион) жана Конго Демократиялык Республикасын (105 миллион) көрө аласыз. Бул өлкөлөрдүн калкынын саны көп, бирок алардын экономикалык өнүгүүсү көп нерсени талап кылат.
Мисалы, эң көп калкы бар он өлкөнүн бири болгон Нигерияда 232 миллиондон ашык калк бар, бирок, тилекке каршы, жакыр. Нефтинин бай ресурстарына карабастан ИДПдагы мунайдын үлүшү 9%ды гана түзөт. Калктын басымдуу бөлүгү айыл чарбасында иштейт, бирок бул тармактан түшкөн киреше калктын санына туура келбейт. Нигерия мурда азык-түлүк экспорттоочу болгон, бирок азыр аны импорттоого аргасыз.
Калкынын саны боюнча алдыңкы он өлкөнүн катарына кирген Эфиопия дагы жакыр бойдон калууда. 132 миллиондон ашык калкы бар анын ИДПсы болгону 145 миллиард долларды түзөт. Өлкөнүн тышкы карызы 30 миллиард долларга жакын жана 2025-жылга чейин орто кирешелүү экономикага айланууга үмүттөнүүдө.
Демографиялык өсүштүн темпи гана эмес, сапаты да маанилүү
Калктын өсүшү жакшы, бирок ал оң таасир этиши үчүн бир катар көйгөйлөрдү чечүү керек дейт экономист Шухрат Расул.
«Экономикалык логиканын көз карашынан алганда, калктын санынын өсүшү мамлекеттин экономикалык өнүгүүсүнө салым кошуусу керек. Анткени, бул эмгек ресурстарынын, өндүрүүчүлөрдүн, товарлардын, кызмат көрсөтүүлөрдүн жана керектөөчүлөрдүн көбөйүшүн билдирет. Экономиканын негизин товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү керектөө түзөт. Заманбап дүйнөдө керектөөчүлөр канчалык көп болсо, экономика ошончолук тез өнүгүш керек.
Бирок демографиялык өсүш дайыма эле экономикалык прогресске алып келе бербейт. Ал жогорку сапатта болгондо гана өнүгүүнүн кыймылдаткычына айланат. Эгерде мамлекеттик элита жоопкерчиликсиз болсо, базар экономикасынын мыйзамдарын тоготпой, элдин кызыкчылыгы менен эсептешпесе, өнүгүү болбойт. Жөн эле калктын санын көбөйтө албайсың. Элдин экономикалык ресурс болушу үчүн аларды сапаттуу турак-жай, билим берүү, медицина, ичүүчү таза суу, таза аба, энергетикалык ресурстар менен камсыз кылуу зарыл», – деп баса белгилейт экономист.
Орто классты чыңдоо негизги маселе
Мамлекеттин геосаясий күчүн аныктоочу инструменттердин бири бул калк. Калктын аздыгы олуттуу экономикалык бийиктиктерге жетишүүгө мүмкүндүк бербейт. Ошол эле учурда бул калктын потенциалы жогору болушу маанилүү. Саясат таануучу Камолиддин Раббимов чакан жана калкы аз мамлекеттер күчтүү эмес экенин белгилейт.
«Экономикалык күч менен калктын санынын ортосунда тыгыз байланыш бар. Калктын аздыгы менен чоң экономикалык күчкө жетишүү мүмкүн эмес. Бүгүнкү күндө Өзбекстан КМШ өлкөлөрүнүн арасында калкынын саны боюнча 2-орунда турат жана бул аймакта калктын өсүү темпи боюнча алдыңкы орунда турат. Эгерде калктын санынын өсүшү сапаты төмөн болсо, анда ал дайыма терс жагдай катары эсептелет. Бирок эгерде калктын өсүп жаткан катмары өтө кедей же бай катмарга эмес, орто класстын өкүлдөрүнө таандык болсо, бул абдан жакшы. Калктын көп болушу мамлекеттеги жана коомдогу жогорку энергияны билдирет. Экономикалык, саясий жана административдик реформалардын туура жүргүзүлүшү, ошондой эле кедейчилик жана жакырчылыктын азайышы менен демографиялык өсүш экономикалык күчтүн негизине айланат», – деп баса белгилейт саясат таануучу.
Калктын өсүшү өз кезегинде татыктуу жашоо үчүн баштапкы инфраструктураны түзүүнү талап кылат. Биринчи кезекте турак-жай, тамак-аш, жумуш, сапаттуу саламаттыкты сактоо системасы, билим берүү, финансылык туруктуулук менен камсыз кылуу зарыл. Бул факторлордун бардыгы мамлекеттин өнүгүү деңгээлине таасирин тийгизет.
Эгерде 2030-жылга чейин калктын саны 40 миллиондон ашса, анда бул тууралуу азыр сыймыктануу менен айтсак, биз көтөрүп жаткан маселенин экинчи жагын да ойлонуш керек.
Маектин толук версиясын видеодон көрө аласыздар.
Материалды Шохрух Мажидзода даярдаган.
Булак: kun.uz














