Ирандын полициясынын башчысы, бригадалык генерал Ахмад-Реза Радан жекшемби күнү укук коргоо органдары чет өлкөлүк атайын кызматтардын жетекчилиги астында зордук-зомбулукка үндөгөн адамдарды камай баштаганын билдирди.
Анын айтуусуна караганда, израилдик жана америкалык расмий өкүлдөрдүн кырдаалды пайдаланууга ниети бар экенин ачык моюнга алган билдирүүлөрүнөн кийин жасалды. Бул жагдай иран коомчулугун дагы да нааразы кылды. Улуттук валютанын кунунун түшүшүнө каршы тынч нааразылык акциялары катары башталган окуялар кийин куралчан топтордун аракеттери менен коштолгон. Алар коопсуздук кызматкерлерин өлтүрүп, коомдук коопсуздукту бузуп, жөнөкөй жарандарга кол салып же алардын аракеттерине каршы чыккан жарандарды өлтүрүшкөн.
Бирок Радан Ирандын улуттук телеканалындагы кайрылуусунда, негизинен Ирандын батыш провинцияларында болгон өлүмгө алып келген жана кыйратуучу аракеттерге катышкандар жөнүндө эмес, чет элдик атайын кызматтардан акча алып, нааразылыкка чыккандар менен коопсуздук күчтөрүнүн ортосунда атайын чыңалуу жараткан адамдар жөнүндө сөз кылгандай болду.
«Акыркы эки түндө интернетте жана көчө жыйындарында элди козуткан уюштуруучуларды так камоолор жүргүзүлдү», — деди ал. Радан өткөн айда Ирандын базарларында башталган тынч нааразылык акциялары кийинки эле күнү душмандын бутасына айланганын белгиледи. «Бул адамдардын айрымдары аныкталып, камалды, ал эми айрымдары сурак маалында өз аракеттеринин ордуна чет өлкөдөн АКШ долларларын алышканын моюнга алышты».
Исфахан шаарында полиция эки өспүрүм кызды кармады. Алар Германияда жашаган бир адамдан коопсуздук кызматкерлерин провокациялоо үчүн акча алышканын айтышкан. «Бизге офицерлердин жанында туруп, тамеки чегип, түтүндү алар тарапка үйлөө буйрулган. Эгер алар реакция кылбаса, биз аларды кемсинте башташыбыз керек эле», — деди кыздардын бири. Анын жүзү IRIB телекөрсөтүүсүндө бүдөмүк көрсөтүлгөн.
Мындай учурлар — жаштарды чет элдик акчага башаламандыктарга түртүү — көбүнчө анча оор эмес кылмыш катары каралат. Сот органдары айыпталуучулардын жаш курагын жана өз аракеттеринин кесепетин толук түшүнбөгөнүн жеңилдетүүчү жагдай катары эсептешет, чет элдик агенттер менен байланыш аныкталса да. Мындай учурларда ата-энелер менен укук коргоо органдарынын тыгыз кызматташуусу өспүрүмдөрдү жашы жете электер үчүн түзөтүү мекемелерине жөнөтүүдөн сактап калууга мүмкүндүк берет.
Бирок дал ушул жумшак мамиле чет элдик атайын кызматтардын өспүрүмдөрдү бутага алышынын негизги себеби болуп жатат. Камалган айрым жаштардын телефондорунан видеожазуулар табылган. Анда бир аял аларды кармалган учурда өздөрүн кандай алып жүрүү керектигин үйрөтүп жаткан.
«Эң жаманы — он күнгө камалышыңар мүмкүн», — дейт перс тилинде сүйлөгөн аял. Ал АКШда жашаган кулатылган шахтын уулун колдогон жазуусу бар футболка кийип алган. Батышта жайгашкан перс тилдүү медиалар аны Ислам Республикасынын альтернативасы катары активдүү жайылтып келишет, айрыкча ал быйыл июнда АКШ менен Израилдин Иранга каршы согушун чечкиндүү колдогондон кийин.
Видеодо ал өспүрүмдөргө камак «акыркы чек эмес» экенин айтат.
«Эгер алар силерди өлкөдөн тышкаркы адамдар менен байланыштырып же көрсөтмөлөрүңөрдү жасалма дешсе, дароо четке каккыла. “12 күндүк согушта чыныгы жүзү ачылган чыккынчы эмигранттарды жек көрөм” деп айткыла. Эгер кандайдыр бир ысымдарды аташса, аларды эч качан укпаганыңарды кайталагыла», — дейт аял. Анын ким экени жана кайда экени азырынча бийлик тарабынан жарыялана элек.
Израилдик жана америкалык саясатчылар Иранга «агенттерди» жөнөтүп, алар нааразылыкка чыккандарга «эркиндикке» жетүү жолунда жардам берип жатканын ачык моюнга алышты. Израилдин премьер-министри Биньямин Нетаньяху бул тууралуу акыркы болуп комментарий берди. Ал жекшемби күнү министрлер кабинетинин жыйынында «балким бул Иран эли өз тагдырын өз колуна ала турган учурдур» деп билдирди.
Нетаньяху былтыр Иранга каршы 12 күндүк согуш башталганда да ушундай билдирүүлөрдү жасаган. Ал согуш Ирандын жарандык, өзөктүк жана аскердик инфраструктурасын бутага алган. Анын натыйжасында болжол менен 1100 ирандык, негизинен жайкын тургундар, анын ичинде көптөгөн аялдар менен балдар каза болгон. Ошол учурдагы видео кайрылуусунда Израилдин премьер-министри Иран элин өкмөтүнө каршы көтөрүлүүгө чакырып, өлкөнү бомбалоону «эркиндикке жол» деп атаган.
Ошол эле жекшембиде Израилдин БУУдагы мурдагы өкүлү Гилад Эрдан Израилдин 12-каналында түз эфирде «Моссад менен БЧБ (ЦРУ) Ирандагы нааразылык акцияларын пландап, козголоңчуларды куралдандырып жатат. Алар эмне кылыш керек экенин билишет» деп билдирди.
Өспүрүмдөрдү жалдоодон тышкары, Израиль менен АКШ зордук-зомбулукка ыктаган чакан топторду да активдүү куралдандырып, колдоп жатышат. Өткөн дүйшөмбүдөн бери бул топтор кеминде үч коопсуздук кызматкерин жана бир жайкын тургунду өлтүрүп, вандализмге каршы чыккан бир нече жаранга кол салышкан. Алар калкка коркунуч туудуруу максатында бул аракеттердин видеолорун жарыялашкан. Ийгиликсиз куралдуу чабуулдар аскердик объектилерге, полиция бөлүмдөрүнө жана өкмөт имараттарына жасалган. Негизинен батыш чек ара провинцияларында жана эки жолу Кум шаарында катталган. Мамлекеттик мүлк, банктар, жеке ишканалар, ошондой эле кокусунан туш келген унаалар менен автобустар өрттөлгөн.
Башаламандыктардын алгачкы күндөрүндө Ирандын коопсуздук күчтөрү куралчан адамдарга карата да байкаларлык сабырдуулук көрсөтүшкөн. Бирок ишемби күнү Ислам революциясынын лидери аятолла Сейед Али Хаменеи берген көрсөтмөдөн кийин бул мамиле өзгөрөт деп күтүлүүдө. Ал бийликке нааразылыкка чыккандар менен сүйлөшүп, алардын арыз-муңун угуу тапшырмасын берип, ошол эле учурда «башаламандык уюштургандарды ордуна коюу» ниетин билдирди.
Ошол эле маалда, Иран Борбордук банкынын жетекчиси алмашкандан кийин шейшемби күнү риалдын кескин арзандашы токтотулду. Өкмөт өкүлдөрү Иран базарларындагы профсоюздар менен бир нече айлампа сүйлөшүүлөрдү өткөрүштү. Президент Масуд Пезешкиан өзү жана анын командасы экономикалык кыйынчылыктарды жеңилдетүү үчүн жаңы чараларды даярдап жатканын айтты. Өлкөнүн негизги экономикалык борборлору болгон базарлар көпчүлүк аймактарда кадимки иш тартибине кайта баштады. Ошол эле учурда, акыркы күндөрү АКШ жаңы санкциялар пакетин киргизип, 2018-жылдан бери Ирандын экономикасына терс таасир тийгизип, жөнөкөй жарандарга оорчулук жараткан «максималдуу басым» саясатын улантты.
