Акыркы убакта коомдук мейкиндикте улуу жердешибиз Чыңгыз Төрөкулович Айтматовдун чыгармачылыгына карата үстүрт жана кемсинткен баа берген пикирлер айтыла баштады.
Менин оюмча, мындай билдирүүлөр ачык эле сабатсыздыктан же жаман ойлуулук менен айтылууда. Айтматов — биздин улуттук маданиятыбыздын жөн гана бир бөлүгү эмес, ал дүйнөлүк адабияттын классиги. Анын чыгармалары дүйнөнүн дээрлик 150 тилине которулуп, жалпы адамзаттын интеллектуалдык жана моралдык мурасы болуп саналат.
Сын айткан айрымдар эң башкы нерсени эске алышпайт: Айтматов белгилүү бир тарыхый доордо жашап, чыгармаларын жазган. Анын алгачкы чыгармалары советтик мезгилге туш келип, ал убакта ой-пикир эркиндигинин чектөөлөрү өтө катуу болгон. Бирок дал ошол шарттарда, эки тилдүү жазуучу катары, ал таза, аңкоо, бирок ички эркиндиги бар каармандын таптакыр жаңы образын жаратты. Ал уламыштар, притчалар жана магиялык реализм аркылуу түбөлүктүү темаларды — сүйүү, эстутум, ар-намыс жана жашоонун баалуулуктарын козгоду.
Ал экология, баңгизат көйгөйү сыяктуу татаал маселелерден тартып, элдин тарыхый эсин жоготуу проблемасына чейин көтөрүп, «маңкурт» деген түшүнүктү адабиятка киргизди. Анын акыркы чыгармаларынын бири — «Кассандранын тамгасы» — автор өзү «XX кылымдын ереси» деп атаган, илим кыйратуучу куралга айланышы мүмкүн экенин көрсөткөн кайраттуу философиялык антиутопия болду. Бүгүнкү күндө болсо биз жасалма интеллекттин көзөмөлсүз өнүгүшүнүн коркунучтары тууралуу тынчсыздандырган эскертүүлөрдү угуп жатабыз.
Ал эми анын чыгармалары «хидаят бербейт» деген өңдүү күлкүлүү дооматтар таптакыр эле негизсиз. Эгер мындай логика менен карасак, анда аскердик уставдарды да «хидаят» деп аташ керек болот, анткени алар да ар кандай кырдаалда кандай жүрүү керектигин көрсөтөт.
Улуу адабияттын максаты — буйрук берүү эмес, жанды ойготуу, гуманизмди бекемдөө, адамдагы адамдык касиетти сактоо үчүн күрөшүү. Айтматов дал ушуну жасаган. Европада жана дүйнөнүн башка аймактарында миллион нуска менен басылып чыккан, мектептерде окутулган, кинотасмаларга айланган анын китептери миллиондогон адамдар үчүн руханий багыт болуп келген. «Жамийланын» сүйүүгө жана эркиндикке болгон жолу, «Ак кемедеги» баланын трагедиясы же «Кылым карытар бир күндөгү» Эдигейдин эрдиги — кайсы бир насааттан кем сабак береби?
Айтматовдун китептерин бир да жолу ачпаган, кокустук «ашкана үгүтчүлөрүнө» жана кесипкөй жаман ойлууларга анын атын каралоого жол берүү — бул анын өзү жан үрөп каршы чыккан маңкуртизмдин белгиси. Биз өз улуулугубуз жөнүндө эстутумду жоготуп алуу коркунучунда турабыз.
Чыңгыз Айтматов — кыргыз элинин гана эмес, бүткүл адамзаттын сыймыгы. Ал дүйнөлүк адабияттын казынасына зор салым кошкон, Нобель сыйлыгына көрсөтүлгөн, Түркия тарабынан эң ири түрк тилдүү жазуучу катары сунушталган. Ал маданияттар менен доорлордун ортосунда көпүрө курган. Президент Садыр Жапаров белгилегендей: «Айтматов — планетардык аң-сезимге салым кошкон инсан».
Ошондуктан келгиле, өз ойчулдарыбызды жана жаратуучуларыбызды унуткан маңкурттар болбойлу. Акыркы убакта көбөйүп кеткен үстүрт сынчыларга, көрө албастарга жана жаман ойлууларга теңелбейли.
Жаратуучулар — саналуу гана.
Чыңгыз Айтматов ошолордун бири болгон жана бойдон калууда.
















