Бүгүнкү күндө Иран, Россия жана Кытай Бириккен Улуттар Уюмунун баш катчысынын алдында жолдогон катында 2231 резолюциясынын мөөнөтү бүткөндүгү БУУнун Коопсуздук Кеңешинин мониторингинин токтошуна алып келерин билдиришти.
Иран, Кытай жана Россия кайрадан күчтөрүн бириктирип, СВПДга чейин Тегеранга карата киргизилген санкцияларды БУУдан кабыл алууга жол бербөө аракетин жүргүзүштү. Быйыл өткөн айда санкциялар расмий түрдө калыбына келтирилген болсо да, эл аралык каршылыктын өсүшү муну практикалык натыйжага алып келген жок.
28-августта Улуу Британия, Франция жана Германия “snapback” механизминин ишке киргизилгенин жарыялап, Иранга карата бардык санкцияларды калыбына келтирүү үчүн 30 күндүк процесс башташты. Бул механизм 2015-жылдагы Ирандын өзөктүк келишиминин (СВПД) бир бөлүгү болгон жана келишимге кол койбогон өлкөлөр Иран өз милдеттенмелерин аткарбай жатат деп эсептесе, БУУнун санкцияларын кайрадан киргизүүгө укуктуу болчу.
Ишемби күнү Иран, Россия жана Кытайдын өкүлдөрү Гуттеришке жолдогон катында Европа өлкөлөрүнүн санкцияларды кайра киргизүү чечими юридикалык негизге ээ эмес экенин билдиришти.
«Үч европалык өлкөнүн “артка аракет” механизмин колдонууга аракеттери юридикалык жактан натыйжа бербейт жана мыйзамдык негизге ээ эмес. Бул үч өлкө өз милдеттенмелерин бузган жана талаш-тартыш механизминин нормаларына ылайык келбейт», — деп айтылат катта.
СВПД Иран, Германия, Улуу Британия, Франция, Кытай, Россия жана АКШ тарабынан кол коюлуп, Ирандын өзөктүк программасын чектөө менен санкциялардын жеңилдетилишин максат кылган. 2006-жылдан баштап экономикалык эмбарго күчүнө кирген жана Обаманын администрациясы учурунда 2012-жылы пикке жеткен.
Бирок 2017-жылы Дональд Трамп президент болуп келгенде, АКШ келишимден чыгып, Иранга кайрадан санкция киргизген. 2018-жылы Трамп кошумча чектөөлөрдү киргизип, иран элине салыштырмалуу чоң экономикалык басым көрсөттү. Европалык өлкөлөр келишимге кол койгонуна карабастан, америкалык санкцияларды жумшартууга жетише алган эмес.
Иран 2020-жылы өз милдеттенмелеринин айрымдарын азайта баштады, себеби Батыш өз милдетин аткаруудан баш тарткан. Ошол эле учурда Иран бир нече жолу сүйлөшүүлөрдү өткөрүп, Батыш санкцияларды алып салса, өзөктүк программасын чектөөгө даяр экенин билдирген. Бирок акыркы дипломатиялык аракет 2025-жылы июнда натыйжа берген жок, анткени Израил менен АКШ жаңы сүйлөшүүлөрдүн алдында Ирандын өзөктүк, жарандык жана аскердик инфраструктурасына сокку урушкан.
Катта ошондой эле айтылгандай, 2231 резолюциясынын мөөнөтү бүттү, бул БУУнун санкцияларды киргизүүсүнө дагы тоскоолдук кылат. Резолюция 18-октябрда 10 жылдык мөөнөтүн бүткөн.
«2231 резолюциясынын 8-пунктуна ылайык, анын бардык жоболору 18-октябрдан кийин күчүн жоготту. Бул Ирандын өзөктүк маселесин Коопсуздук Кеңеши карап чыгуу токтотулаарын билдирет», — деп айтылат катта.
Иранга Россия менен Кытайдын колдоосу чоң мааниге ээ, бирок 120дан ашык өлкө дагы Иранды Батыш менен өзөктүк талашта колдоп жатат. Акыркы жумада Угандада өткөн НК (Нейтралдык кыймыл) министрлеринин жыйынында Иранга колдоо көрсөтүлгөн.
Бул тууралуу психолог жана саясий аналитик Шуаиб Бахман мындай деп белгиледи:
«Эл аралык тармакта ачык бөлүнүү байкалууда. Ирандын өзөктүк программасы экинчи дүйнөлүк согуштан бери дүйнөлүк державалар арасында талаш жараткан негизги маселелердин бири болуп калды. 2012-жылга салыштырмалуу, Батыштын Иранга мамилеси олуттуу өзгөрдү».
Ал кошумчалагандай, Иран дипломатияга берилгендикти сактап, Батыштын эл аралык келишимдерди сыйлабагандыгы дүйнөлүк абалды өзгөрттү. Россия менен Кытай Коопсуздук Кеңешинде чоң ыйгарым укукка ээ болуп, механизмдердин практикалык ишке кирүүсүнө тоскоол болууда, бирок юридикалык жактан ага жолтоо боло албайт. Натыйжада, башка өлкөлөр дагы БУУнун санкцияларын өз ара мамилелерде колдонууга макул эмес болушат.















