Дүйнө жүзү боюнча адамдардын төрөлүү көрсөткүчү кризистик деңгээлге чейин төмөндөдү.
Анткени миллиондогон адамдар экономикалык жана социалдык кыйынчылыктардан улам балалуу боло албай жатышат.
Бул тууралуу Бириккен Улуттар Уюмунун Калктын өсүшү боюнча фонду (ЮНФПА) тараткан отчетто айтылат.
Документте төрөлүүнүн төмөндөшүнүн негизги себептери катары каржылык кыйынчылыктар жана жашоонун жогорку наркы көрсөтүлгөн. Сурамжылоого катышкан ар бешинчи адам өзү каалаган санда балалуу боло албай жатканын билдирген.
Ошондой эле сурамжыланган жарандар аялдар үчүн иш менен бала багууну айкалыштыруу кыйын экенин, мамлекеттик демографиялык саясат жетиштүү деңгээлде натыйжалуу эместигин, ден соолук көйгөйлөрүн жана айрым өлкөлөрдөгү саясий туруксуздукту да белгилешкен.
Отчетто Жер жүзүнүн калкы алдыдагы 90 жылда болжол менен 3,1 миллиард адамга көбөйүшү керек экени баса белгиленет. Бул өсүш негизинен төрөлүү деңгээли жогору болгон Африка, Азия жана Латын Америкасындагы өлкөлөрдүн эсебинен болот. Ал эми Европа менен Жапонияда 2050-жылга чейин калктын саны азайат деп күтүлүүдө.
💡 Иш жүзүндөгү социалдык кыйынчылыктар
Материалдык жана социалдык тоскоолдуктар төрөлүү темпине эң негизги таасир этүүчү фактор деп табылды, адамдар балалуу болууну каалайт, бирок күнүмдүк жашоодогу кыйынчылыктар аларга мүмкүнчүлүк бербейт .
YouGov сурамжылоосу көрсөткөндөй, ар бешинчи адамдын каалагандай балалуу болбой жатат; 39 % каржылык себептер менен, 21 % жумушсуздук көйгөйлөр менен, 19 % турак жай маселерге байланыштуу билдирген .
Гендердик теңсиздиктер дагы маанилүү роль ойнойт: аялдар жумуш менен бала багууну айкалыштыруунун кыйынчылыгын эркектерге караганда эки эсе көп айтып жатышат .
🌍 Дүйнө жүзүндөгү тренд жана келечекти алдын ала көрүү
1950-жылы дүйнөдө орточо 5 бала төрөлсө, 2021-жылы бул көрсөткүч 2,3кө төмөндөгөн. Айрым өлкөлөрдө 2,1 орточо көрсөткүчтүн астында — бул «төмөнкү деңгээл» деп эсептелет .
2050-жылга чейин дүйнө калкынын өсүшү 2,1ден 1,6га чейинки көрсөткүчтөрү менен болжолдонууда, бул глобалдык популяциянын кыскарышы мүмкүн экенин билдирет .
Көпчүлүк өлкөлөрдүн (Африкадан башка) калкынын санында жаштар көбөйбөйт, бирок миграция аркылуу калктын саны калыптанып турат .
Кийинки кадамдар
UNFPAнын “Чыныгы төрөлүү кризиси” отчётунда далилденгендей, чечим — мүмкүнчүлүктөрдү кеңейтүүдө, оорлой турган шарттарды жакшыртууда, үйлөрдө теңдикти камсыздоодо, жөлөк‑жардамдар менен медициналык камсыздоо аркылуу дем берүүдө турат .
Көп өлкөлөр глобалдык кризис орун алса да, аны эске алуу менен адам укуктарына негизделген туруктуу саясаттарды түзүүгө чакырышат .
🧭 Жыйынтык
Төмөнкү төрөлүү темпине баштапкы себеп — адамдардын балалуу болууну каалабагандыгы эмес, социалдык-экономикалык тоскоолдуктар.
Орточо төрөлүү деңгээли 2,1ди көрсөтүп, олуттуу чекке жетүүдө.
Төмөндө төрөлүү деңгээли боюнча айрым өлкөлөрдүн акыркы статистикалык көрсөткүчтөрү (2024–2025-жылдарга карата) келтирилди. Бул сандар аялдын орточо төрөлүү коэффициенти (TFR – Total Fertility Rate) менен өлчөнөт. 2.1 — калктын кайталап туруктуу өсүшүн сактоо үчүн талап кылынган деңгээл.
🌍 Өлкөлөрдүн төрөлүү деңгээли (TFR – балдардын саны аялга карата)
🟢 Жогорку төрөлүү көрсөткүчтөрү
Бул өлкөлөрдө калктын саны көбөйүүдө:
Нигер — 6.7
Дем. Конго Республикасы — 6.1
Сомали — 6.0
Чад — 5.8
Ангола — 5.5
(Жалпысынан, бул Африка континентинин суб-Сахара региону)
🟠 Орточо деңгээл (2.1–3.5)
Калктын саны жай өсүүдө же азайышы мүмкүн:
Пакистан — 3.3
Индия — 2.2
Египет — 2.8
Индонезия — 2.3
Мексика — 2.1
🔴 Төмөнкү төрөлүү көрсөткүчтөрү (жетишсиз)
Бул өлкөлөрдө калктын саны азайып баратат:
Түштүк Корея — 0.72 (дүйнөдөгү эң төмөнкү көрсөткүч)
Япония — 1.26
Италия — 1.22
Германия — 1.53
Испания — 1.28
Кытай — 1.09 (чукул төмөндөө 2023–2025)
Россия — 1.40 (жана төмөндөп баратат)
Түркия — 1.68 (мурун 2.1ден жогору болчу)
📌 Кыргызстан (жаңыртылган маалыматтар):
2024-жылдын аягында TFR: 2.75 (Орточо жогору деңгээлде)
Бирок 2025-жылы Улуттук статистика комитети көрсөткөндөй, жаш үй-бүлөлөрдүн бала төрөгөнү боюнча чечимдери каржылык себептер менен ыкчам төмөндөөдө.
Аймактар боюнча айырмачылык байкалат: Баткен жана Ош облусунда 3.2–3.5, Бишкек шаарында 2.1ге жакын.



















