СССР тарагандан кийинки 30 жыл ичинде постсоветтик өлкөдөрдө калктын эң чоң өсүшү Тажикстанда катталган. Бул тууралуу Украинанын «Страна» басылмасы Дүйнөлүк банктын маалыматтарына шилтеме берүү менен жазды.
Маалыматка ылайык, бул мезгилде Тажикстандын калкы 76,6%га көбөйгөн.
Эң жогорку өсүш көрсөткөн төрт өлкөнүн баары күтүлгөндөй эле Борбор Азияга таандык: Өзбекстан (+63,4%), Түркмөнстан (+59,2%) жана Кыргызстан (+47,7%).
Ошондой эле калкы өсүп жаткан өлкөлөрдүн катарына Азербайжан (+40%) жана Казакстан (+14%) кирет, бул өлкөлөрдө негизинен азиялык элдер жашайт.
Эң төмөн төрөлүү деңгээли Балтика өлкөлөрүндө байкалган: Латвия эгемендүүлүк алган мезгилден бери калкынын 28,3%ын жоготкон, Литва – 24,5%.
Алардан кийин Грузия (–23,2%), Украина (–20%), Армения (–15,5%), Эстония (–14,7%), Молдова (–12%), Беларусь (–7,8%) жана Россия (–2,9%) турат.
Тажикстандын калкы кимдердин эсебинен көбөйүп жатат?
2021-жылдын башында Тажикстандын калкы 9,5 миллион адамга жеткен.
Акыркы он жылда Тажикстанда калктын орточо жылдык өсүшү 2,4%ды түзсө, дүйнө жүзүндө бул көрсөткүч орточо 1,5% болгон.
Расмий статистикага ылайык, 1990-жылдары, эгемендүүлүк мезгилинде, калктын өсүшү бир кыйла жай болуп, жылына орточо 1,6%ды түзгөн.
2000–2009-жылдары бул көрсөткүч 2,1%га чейин, ал эми 2010–2019-жылдары 2,4%га чейин өскөн.
Калктын жогорку өсүшү биринчи кезекте айыл жергесинин тургундарынын эсебинен камсыздалган. Эгемендүүлүк жылдарында айыл калкы 90%га көбөйүп, 3 млн 684 миңден 7 млн адамга жеткен.
Шаар калкы ушул эле мезгилде 49%га өсүп, 1 млн 676 миңден 2 млн 502 миң адамга жеткен.
Аймактык бөлүнүштө калктын эң чоң өсүшү РРПда (91%) жана Хатлон облусунда (87%) катталган. Согди облусунун калкы 68%га, Душанбе шаарыныкы 51%га көбөйгөн. Эң төмөн өсүш ГБАОдо – 37%.
Өткөн жылдын башына карата Хатлон облусунда 3,4 млн адам (өлкөнүн жалпы калкынын 36%), Согди облусунда 2,8 млн (29%), РРПда 2,2 млн (23%), Душанбе шаарында 880,8 миң (9,2%), ал эми ГБАОдо 231,4 миң адам (2,4%) жашаган.
Жогорку өсүш – жакшыбы же жаманбы?
Бул суроого так жооп жок. Баары өлкөнүн аянтына, жашоого жарактуу жерлерине, табигый ресурстардын жеткиликтүүлүгүнө жана башка факторлорго байланыштуу.
Тажикстандын аймагы 143 миң чарчы чакырымдан ашат, анын 93%ын тоолор ээлейт. Туруктуу жашоого ылайыктуу аймак болгону 10 миң чарчы чакырымды түзөт. Калктын санына бөлгөндө ар бир адамга орто эсеп менен 1050 чарчы метр (10,5 сотых) гана туура келет.
Тажикстан постсоветтик мейкиндикте дагы деле дүйнөдөгү эң жакыр өлкөлөрдүн катарында калууда.
Дүйнөлүк банктын классификациясына ылайык, жан башына ИДПсы 1026 АКШ долларынан төмөн өлкөлөр «төмөн кирешелүү» деп эсептелет. 2020-жылдын жыйынтыгы боюнча Тажикстанда жан башына ИДП 780 долларды түзгөн.
Республикадагы айыл чарба жерлери жылына 2–3 жолу пайдаланылып, ошол эле учурда жыл сайын кыскарып жатат.
Президент Эмомали Рахмондун парламентке акыркы кайрылуусунда жыл сайын орточо 7 миң гектар жер, анын ичинде 2,6 миң гектар сугат жер калкка турак жай куруу үчүн бөлүнүп берилери айтылган.
Көптөгөн адистер калктын мынчалык жогорку темп менен өсүшү келечекте чет өлкөлөргө миграциянын дагы да күчөшүнө алып келиши мүмкүн деп кооптонушат.
Бүгүнкү күндө Россиянын аймагында эле 1 миллиондон ашык Тажикстандын жарандары жашап, иштеп жүрүшөт. Башка өлкөлөрдү да эске алганда, бул сан мындан да жогору экени айтылат.
Муну кантип жөнгө салууга болот?
Дүйнөнүн ар кайсы өлкөлөрү калктын санын башкаруу жана турукташтыруу үчүн ар кандай ыкмаларды колдонушкан жана колдонуп келишет.
Совет Союзунун мезгилинде, мисалы, жогорку төрөлүү колдоого алынган: онунчу баласын төрөгөн аялга «Баатыр эне» ордени берилген.
Россияда азыр калктын азайышына байланыштуу көп балалуу үй-бүлөлөргө акчалай жардам жана башка жеңилдиктер берилет.
Ал эми калкы өтө көп Кытайда 1978-жылдан 2016-жылга чейин «Бир үй-бүлө – бир бала» саясаты жүргүзүлгөн.
Бул программа экинчи бала төрөлгөн учурда аймактагы орточо жылдык кирешенин 4–8 эселеген өлчөмүндө айып пул салууну караган. Мындан тышкары, үй-бүлө социалдык камсыздоодон ажыратылып, мамлекеттик кызматкерлер жумушунан айдалган.
Жергиликтүү бийликтердин эсептөөлөрүнө ылайык, бул чаралар калктын санын 400 миллион адамга азайтууга жардам берген.
Ошондой эле Кытайда жынысына карата тандалма аборттор кеңири тараган. Ата-энелер кыз балага караганда келечектеги багуучу катары уул баланы тандап, кыз түйүлдүктөрдөн атайылап баш тартышкан.



















