Дүйнө жүзүндө бир килограмм уй этинин орточо баасы 6,9 долларга чейин көтөрүлүп, бул тарыхтагы эң жогорку көрсөткүч болуп калды. Өзбекстанда эттин баасынын өсүшү жылдык инфляциянын деңгээлинен үч эсе жогору. Мындай кымбаттоонун себептери кандай?
Дүйнөлүк абал
2025-жылдын сентябрында дүйнө боюнча бир килограмм уй этинин орточо баасы 6,9 долларга жетти. Дүйнөлүк банктын маалыматына ылайык, бул 1960-жылдан берки эң жогорку көрсөткүч.
Эттин баасы төрт ай катары менен өсүп келе жатат, ал эми жылдык эсеп менен өсүү дээрлик 10 пайызга жетти. Негизги себеп катары өндүрүш көлөмүнүн кыскарышы көрсөтүлүүдө, анткени бодо малды семиртүү үчүн көп убакыт талап кылынат — буканын союуга жеткен салмагына жетиши үчүн болжол менен эки жыл керек.
TRT басылмасынын маалыматына ылайык, уй этин өндүрүү чочко же канаттууларга караганда кыйла узак жана кымбат. Өзгөчө көп чыгым тоютка жумшалат: бир килограмм уй этин алуу үчүн орто эсеп менен 15 миң литр суу керектелет.
Малчылардын дагы бир көйгөйү — климаттын өзгөрүшү. Кургакчылык жайыттардын азайышына жана тоют өсүмдүктөрүнүн түшүмүнүн төмөндөшүнө алып келип, фермерлерди малды мөөнөтүнөн мурда союуга мажбурлоодо.
Кошумча түрткү берген фактор — Дональд Трамп баштаган соода жаңжалы. АКШ менен башка өлкөлөрдүн ортосундагы соода чыңалуусу белгисиздикти күчөтүп, жеткирүү чынжырларын үзгүлтүккө учураткан. Ошондой эле күйүүчү майдын кымбатташы логистика жана кайра иштетүү чыгымдарын көбөйткөн.
Европанын бир катар өлкөлөрүндө мал арасында чыккан оорулардын жайылышы да эт жеткирүүнүн азайышына алып келди.
Ошол эле учурда этке болгон суроо-талап өсүүдө: коронавирус пандемиясынан кийин чектөөлөр алынгандан соң, адамдар кайрадан эт азыктарын көбүрөөк колдонуп калышты.
АКШнын Айыл чарба министрлигинин маалыматы боюнча, дүйнөдөгү эт керектөөнүн 24 пайызы уй этине туура келет. Салыштыруу үчүн: чочко эти — 36%, канаттуулар эти — 33%, ал эми кой эти — болгону 5%. Дүйнөдөгү эң ири эт өндүрүүчүлөр — АКШ, Бразилия жана Кытай.
Эксперттер эскерткендей, суроо-талап өсүп, сунуш кыскарган шартта эттин баасы мындан ары да туруктуу жогорулай берет. 10–15 жылдан кийин уй эти бай адамдар гана жей ала турган кымбат азыкка айланышы мүмкүн.
Жакынкы келечекте керектөөчүлөрдүн бир бөлүгү лабораторияда өстүрүлгөн жасалма этке өтүшү мүмкүн. Голландия, АКШ жана Израил компаниялары буга чейин эле малды сойбой өндүрүлгөн уй этин чыгаруу менен алектенип жатышат.
Өзбекстандагы эт баасынын өсүшү
Өзбекстандын Статистика комитетинин маалыматына караганда, сентябрь айынын жыйынтыгы боюнча сөөксүз уй этинин баасы 25,2 пайызга, ал эми сөөгү менен сатылган уй этинин баасы 23,2 пайызга өскөн. Баанын өсүшүнө бир нече фактор бир убакта таасир этүүдө.
Биринчиден, мал үчүн бөлүнгөн жайыт аянттары малдын санына туура келбейт. Мурун колдонулган жайыттар акырындык менен айдоо аянттарына айланып, жетишсиздикти күчөтүүдө. Демек, фермер мал санын көбөйткүсү келсе да, ага жетиштүү жер жок.
Жайыттык мал чарбачылыгы чарба ыкмасына караганда кыйла арзан болгондуктан, анын баа туруктуулугунда маанилүү ролу бар. Бирок климаттын өзгөрүшү жана суу тартыштыгы жайыттардын азайышын улантууда. Мындан тышкары, бак-булактарды чарбалык муктаждыктар үчүн кыйуу да жайыттардын деградациясын жана чөлгө айланышын тездетип жатат.
Жайыттардын кыскарышы бар ресурстарды ашыкча пайдаланууга алып келип, өсүмдүктөрдүн табигый өсүү жана калыбына келүү процесстерин бузат.
Бааны турукташтыруу жана сунушту көбөйтүү үчүн бул системалуу маселени чечүү зарыл. Жайыт аянттарын жана түшүмдүүлүгүн жогорулатпай туруп, малдын санын көбөйтүү мүмкүн эмес. Кээ бир өлкөлөрдө жайыттарды калыбына келтирүү үчүн жыл сайын бир жылдык чөптөр себилет.
Экинчиден, эттин олуттуу бөлүгү жеке чарбаларда өндүрүлөт. Фермерлер жаш малды сатып алып, семиртип, кошумча киреше алуу үчүн сатышат. Бирок тоют бааларынын кескин өзгөрүшү, тоют өсүмдүктөрүнө жер жетишсиздиги жана жүгөрү эгүүгө болгон чектөөлөр мал багууну барган сайын чыгымдуу кылууда.
Баанын ички өсүшүнүн фонунда эт импорту да көбөйүүдө. Бажы комитетинин маалыматы боюнча, быйылкы жылдын сентябрь айында өлкөгө 14,1 миң тонна уй эти 62 миллион долларга импорттолгон — бул тарыхый рекорд. Орточо эсеп менен импорттолгон эттин бир килограммы 4,38 долларды түзгөн, өткөн жылы ушул мезгилде 3,73 доллар болгон.
Даярдаган: Достон Ахроров
Булак: kun.uz


















