Афганистан кайрадан дүйнөлүк коомчулуктун көңүл борборуна чыкты. Себеби Дональд Трамп бир нече жолу Баграм аскер базасын кайра алгысы келерин билдирген. Эмне үчүн Трамп бул маселени азыр көтөрүп жатат жана АКШга бул база эмне үчүн керек? Бул суроону Kazinform агенттигинин эл аралык баяндамачысы талдап чыкты.

АКШ үчүн оор маселе
18-сентябрда Трамп Улуу Британиянын премьер-министри Кир Стармер менен жолугушууда базаны кайтарып алуу ниетин айткан. Ал эми 20-сентябрда өзүнүн социалдык тармагында:
«Эгер Афганистан Баграм аскер базасын аны кургандарга — Америка Кошмо Штаттарына кайтарып бербесе, жаман нерселер болот», — деп жазган.
Бул билдирүүнү ал өзүнө мүнөздүү катаал жана ультимативдүү формада жасаган.
Бирок Афганистанды башкарган «Талибан» кыймылы ага дароо жооп берип, Доха келишимдерине ылайык, АКШ Афганистандын ички иштерине кийлигишпөөгө милдеттүү экенин эскерткен.
Афганистандын коргоо министри Мухаммад Якуб Муджахид:
«Эгер АКШ күч менен базаны кайтарып алууга аракет кылса, биз дагы 20 жыл согушууга даярбыз», — деген.
Генералдык штаб башчысы Кари Фасихуддин Фитрат да:
«Биз эч кимге афган жеринин бир дюймун да бербейбиз», — деп кошумчалаган.
Эмне үчүн Трамп бул маселени азыр көтөрдү?
АКШ 2021-жылдын августунда Афганистандан чыгып кеткен. Эми эмне үчүн Трамп бул маселени кайра козгоп жатат? Кайра согуш баштоо реалдуу эмес экени түшүнүктүү — америкалыктар Афганистанда кайрадан согуш жүргүзүшпөйт.
Мындан тышкары, чет өлкөдө аскер базасын кармоо үчүн же өлкө менен жакшы мамиле болушу керек, же аны толук көзөмөлдөө зарыл. Талибдер макул болгондо да, базаны иштетүү үчүн чоң инфраструктура, коопсуздук жана логистика маселелери чыгат.
Бир гана база — аймактан алыс, стратегиялык жактан жалгыз турган объект — АКШ үчүн чоң пайда алып келбейт.
Ошондуктан бул жерде символикалык мааниси чоң. 2021-жылы Афганистандан шашылыш чыгып кетүү АКШнын намысына чоң сокку болгон. Трамп ошол учурда Жо Байдендин администрациясын катуу сынга алган.
“Бул АКШнын жеңилиши болгон”
30-сентябрда Трамп Вирджиниядагы аскер жетекчилер алдында сүйлөп жатып, Афганистандан эвакуацияны
«Коркунучтуу көрүнүш»
деп атап, мунун айынан Орусия–Украина жаңжалы башталганын айткан.
Анын айтымында,
«Путин Байден жана анын жөндөмсүз командасынын ийгиликсиз операциясын көрүп, чечкиндүү кадамга барган».
Ошол эле учурда, АКШ Афганистандан чыгып кеткенден кийин жылына 8–10 млрд долларлык чыгымдан кутулган. Бул каражат кийин башка максаттарга, анын ичинде Украинадагы согушка багытталган.
Бирок Трамп үчүн бул тема — АКШнын аброюнун символу. Ал «Американын улуулугун» кайра орнотуу тууралуу көп айткан саясатчы.
Талибдер жана азыркы Афганистан
29-сентябрда «Талибан» өкүлү Абдул Матин Кани Афганистанда ИГИЛдин ишмердүүлүгү толук токтотулганын билдирген.
Бул маанилүү, анткени 2001-жылы «Аль-Каида» жана Усама бин Ладендин Афганистанда болушу АКШнын ошол жылы согуш баштоосуна себеп болгон.
Бүгүн болсо, «Талибан» өлкөдө салыштырмалуу туюк туруктуулукту сактап турат. Ооба, алардын саясаты аялдар жана улуттук азчылыктар жаатында сынга алынууда, бирок жалпы катастрофа болгон жок.
Афганистанда азыр ири долбоорлор ишке ашууда, мисалы Амударья бассейнинде Куштепа сугат каналынын курулушу. Региондогу өлкөлөр менен — Казакстан, Өзбекстан, Түркмөнстан, Тажикстан жана Кытай — соода жана инфраструктуралык долбоорлор өнүгүүдө.

Саясий оюнбу же олуттуу ниетпи?
Трамптын Баграм боюнча билдирүүсү — бул жөн эле саясий символ болушу мүмкүн. Ал көп учурда катуу, бирок ишке ашпаган билдирүүлөрдү жасайт. Бирок айрым учурларда — мисалы, Иранга сокку урууда — анын сөздөрү ишке ашкан.
18-сентябрдагы билдирүүсүндө Трамп:
«База Кытайдын ядролук курал чыгарган жеринен болгону бир сааттык аралыкта жайгашкан», — деген.
Бул жерде сөз Кытайдын Лобнор полигоону тууралуу болууда. Демек, Трамп Баграм темасын Кытай менен атаандаштык контекстинде колдонуп жатат.
АКШ менен Кытайдын ортосундагы негизги күрөш — экономикалык жана геосаясий атаандаштык, ал эми Афганистан бул чоң оюндагы бир элемент гана.

Жаңы реалдуулук
АКШ Афганистандан кеткенден кийин бул аймакта Кытайдын жана коңшу өлкөлөрдүн ролу күчөдү. Алардын баары Шанхай кызматташтык уюмунун (ШКУ) мүчөлөрү. 2023-жылы уюмга Иран кошулган.
Кытай 2023-жылы Кабулга жаңы элчи жиберген биринчи өлкө болсо, 2025-жылы Россия «Талибанды» расмий тааныган биринчи мамлекет болду. Бирок бул жалпы эл аралык мамилеге чоң таасир эткен жок.
Акыркы жыйынтык
Эгер Баграм маселеси — АКШ менен Кытайдын ортосундагы саясий оюндардын бир бөлүгү болсо, анда Афганистандын айланасында олуттуу чыңалуу күтүлбөйт.
Бирок Трамптын риторикасы дагы бир жолу көрсөттү:
АКШ бул регионго болгон кызыгуусун жогото элек.
Эң башкысы — дүйнө кайрадан муздак согуштун сценарийине кайтып келбеши керек. Анткени мунун зыянын ар дайым чоң державалардын ортосунда калган өлкөлөр тартышат.

















