16-мартта Бишкек шаарында Кыргызстандын коомчулугу тарабынан уюштурулган “Бүткүл дүйнө эли – палестиналыктар менен бирге” деген аталышта конференция болду. Аталган иш чара белгилүү укук коргоочу, Борбордук Азия мамлекеттериндеги адам укуктары боюнча Конгресстин Координатору Турсунбек Акундун демилгеси жана уюштуруусу менен жыл сайын Ыйык Рамазан айынын акыркы жума күнү Иран Ислам Республикасынын негиздөөчүсү имам Хомейни тарабынан сунушталган “Аль-Кудс” күнүнө арналды. Бул иш чарага катышкан белгилүү эл аралык маселелер жана коопсуздук маселелери боюнча эксперт Таалайбек Жумадылов төмөндөгүдөй баяндама жасады:
– Урматтуу коноктор, уруксат этсеңиздер, мен Сиздерди ушул конференцияны өткөрүү демилгесин көтөргөн урматтуу белгилүү укук коргоочу, Турсунбек Акун мырзага ыраазычылык билдирүүгө чакырып кетейин. Ошондой эле мен Палестина элине, Иран элине жана жалпысынан Перс булуңу аймагында жашаган бардык мусулмандарга, ошондой эле бул согуштан жапа чеккен жөнөкөй иран элине көңүл айтам.
Айта кетким келген нерсе — акыркы 79 жыл ичинде Палестинада болуп келген окуялар, айрыкча акыркы Перс булуңундагы согуш биздин регион үчүн, анын ичинде биздин өлкө үчүн да чоң чакырык болуп саналат.
Эмне үчүн? Анткени Ирандын аймагы жана калкы боюнча ири өлкө болуп, уникалдуу геоэкономикалык жана геостратегиялык мааниге ээ. Ал Евразия континентинин так борборунда жайгашкан. Бул өлкөсүз глобалдык энергетикалык коопсуздук маселелерин чечүү мүмкүн эмес.
Мисалы, Ормуз кысыгын жаап коюшса эле, дүйнөдөгү нефть өндүрүшүнүн болжол менен 20 пайызы ошол жерден өтөт. Дароо эле энергия ресурстарынын баасы өсөт. Экономисттер муну жакшы билишет.
Энергия ресурстары ар бир товарга — нанынан баштап керектөөчү товарларга чейин — түздөн-түз таасир этет. Ошондуктан бул сөзсүз экономикалык кесепеттерге алып келет. Мындан тышкары, бул өлкөсүз «Түндүк–Түштүк» стратегиялык коридорун куруу да мүмкүн эмес. Бул Россия үчүн Перс булуңу аркылуу Индия океанына чыгуу мүмкүнчүлүгү.
Ошондой эле Кытай үчүн «Бир алкак – бир жол» долбоорунда Иран негизги ролду ойнойт. Бул өлкөнү айланып өтүү мүмкүн эмес. Кытай кааласа да, каалабаса да бул процесске катышууга аргасыз болот. Андан тышкары, Иран Кытай үчүн негизги мунай жеткирүүчүлөрдүн бири — айрым баалоолор боюнча 70–80% чейин.
Мындан сырткары, бул жерде диний фактор да кошулуп жатат. Азыр Иран дүйнөлүк сионизмге же англосаксон цивилизациясына каршы жихад жарыялоого аргасыз болду. Ислам эсхатологиясында — дүйнөнүн аягы тууралуу окууда — Махдинин келиши тууралуу айтылат. Ал адилеттүүлүктү орнотуп, дүйнөдөгү тартипти калыбына келтирет деп эсептелет.
Ал эми башка диний агымдар, айрыкча протестанттык агымдардын айрым өкүлдөрү, «Машиахтын» келишин күтүшөт жана бул процесстерди Иерусалим менен байланыштырышат. Ошондуктан бул жаңжал диний жана теологиялык мүнөзгө да ээ болуп жатат.
Эми сунуштар тууралуу. Менин кесиптик тажрыйбама таянып, резолюцияга Кыргыз Республикасынын жогорку аскерий-саясий жетекчилигине — Жогорку башкы командачыга, Коопсуздук кеңешинин төрагасына, президентке — кайрылуу киргизүүнү сунуштайм.
Анда Кыргыз Республикасынын Коопсуздук кеңешинин шашылыш жыйынын өткөрүү сунушталсын. Бул — конституциялык орган, дал ушундай маселелерди кароого милдеттүү. Перс булуңундагы согуш глобалдык масштабга айланып кетүү коркунучуна ээ.
Кечээ Дональд Трамп тактикалык өзөктүк курал колдонуу мүмкүнчүлүгү тууралуу да айтты. Иран болсо согушту акырына чейин улантарын билдирүүдө. Бул биздин кичинекей өлкө үчүн чоң коркунуч.
Бул энергетикалык, азык-түлүк жана экономикалык коопсуздукка түздөн-түз таасир этет. Ошондуктан биз алдын ала чараларды көрүп, ар кандай сценарийлерге даяр болушубуз керек.
Бул мүмкүнчүлүктөн пайдаланып, Иран жана Россия элчиликтеринин өкүлдөрүнө да ыраазычылык билдирем.
Акырында жеке позициямды айтайын — бул мамлекеттик саясатты чагылдырбайт. Мен Иран элин колдойм, анткени алар, менин оюмча, жамандык күчтөрүнө каршы күрөшүп жатышат. Диний тил менен айтканда, Иблис же Шайтанга каршы.
Сиздерге жеңиш каалайм, бекем болуңуздар. Менимче, дүйнөгө англосаксон үстөмдүгүнүн доору аяктап бара жатканын көрсөтө турган убакыт келди. Жок дегенде алар сиздер менен эсептешип, урматтоого аргасыз болушу керек.
