Pars Today басылмасынын маалыматына ылайык, Bloomberg мындай деп жазган: «Шанхай кызматташтык уюму (ШКУ) Американын тарабында эмес; ал Ирандын тарабында; Батыш Европанын же Украинанын тарабында эмес; ал Орусиянын тарабында».
Bloomberg баяндамасындагы бул негизги билдирүү Вашингтондун Иранга карата басым көрсөтүү саясатынын келечеги тууралуу маанилүү чындыкты ачып берет. Америка Кошмо Штаттары дагы эле экономикалык санкцияларды жана жазалоочу чараларды киргизүү мүмкүнчүлүгүнө ээ. Бирок эми ал өзүнүн эркин эл аралык коомчулуктун эркине оңой эле айландыра албайт. АКШнын Каржы министри Скотт Бессент Иранга каршы «экономикалык Нормандия десантын» ишке ашыруу планын алдыга жылдыруу үчүн эски «же биз мененсиң, же бизге каршысың» деген логиканы кайрадан биринчи планга чыгарды. Бул логика 2001-жылдын 11-сентябрынан кийинки доордо Батыш дүйнөсүнүн олуттуу бөлүгүн Вашингтондун тарабына тартууга жардам берген. Бирок 2026-жылдагы дүйнө 2001-жылдагы дүйнө эмес.
Ал кезде Америка Кошмо Штаттары эл аралык системанын талашсыз гегемону болгон. Кытай азыркыдай экономикалык кубаттуулукка ээ эмес эле. Орусия да бүгүнкүдөй абалга жеткен эмес. БРИКС жана «Глобалдык Түштүк» түшүнүгү али калыптана элек болчу, ал эми Шанхай кызматташтык уюму Борбор Азиядагы көйгөйлөрдү чечүүгө багытталган чектелүү түзүм катары гана каралган.
Бирок бүгүн дүйнөлүк экономиканын олуттуу бөлүгү Вашингтондун чечим кабыл алуу чөйрөсүнөн тышкары өнүгүп жатат. Carnegie уюму Шанхай кызматташтык уюмуна берген баасында маанилүү жагдайды белгилейт. Бул уюм НАТОнун чыгыштагы версиясы болууну көздөбөйт. Анын мааниси Евразияда кызматташтык жана күчтөрдүн тең салмактуулугу үчүн алкак түзүүдө. Дал ушул өзгөчөлүк анын АКШнын бир тараптуу басым көрсөтүүсүнүн натыйжалуулугун төмөндөтүү мүмкүнчүлүгүн күчөтөт.
Вашингтондун көйгөйү — санкциялар эми вакуумда киргизилбей жатат. Иран Кытай, Орусия жана башка Батыштан тышкаркы экономикалар менен экономикалык, энергетикалык жана финансылык байланыштардын кеңири тармагына интеграцияланган. Reuters агенттиги билдиргендей, Ирандын мунайы ортомчулардын тармагы аркылуу Кытайга агып келүүнү улантууда, ал эми эсептешүүлөр АКШнын түздөн-түз каржы системасынан тышкаркы механизмдер аркылуу жүргүзүлүүдө.
Бул тенденция Иран менен гана чектелбейт. Орусия менен Индия да соода операцияларынын олуттуу бөлүгүн рубль жана рупий менен жүргүзүп жатышат. Жакында Reuters агенттиги Орусия менен Индиянын эки тараптуу соодасынын 96 пайызы азыр улуттук валюталарда жүргүзүлөрүн кабарлады.
Бул көрүнүштөр доллардын үстөмдүгүнүн аяктаганын билдирбейт. Бирок алар америкалык санкциялардын күчү бир тараптуу куралдан коалицияларды талап кылган инструментке айланып бара жатканын көрсөтөт.
Албетте, ШКУну толугу менен бирдиктүү альянс катары көрсөтүү туура эмес. Кытай менен Орусиянын өз кызыкчылыктары бар, ал эми Пекин Вашингтонго карата дагы деле олуттуу кооптонууларга ээ. Chatham House да кытай-орус стратегиялык кызматташтыгы тереңдегенин, бирок бул мамилелер чексиз жана шартсыз милдеттенмелерге негизделбегенин белгилеген.
Бирок негизги маселе башкада. Иранга экономикалык блокаданы жарып өтүү үчүн Тегеранга Кытай жана Орусия менен аскердик союз түзүүнүн кереги жок. Бул державалар АКШнын Иран экономикасын дүйнөлүк экономикадан толугу менен обочолонтуп салышына жол бербеши эле жетиштүү. Вашингтондун эсептөөлөрү дал ушул жерде жаңы реалдуулук менен кагылышууда.
Financial Times гезити да «экономикалык D-Day» планынын мүмкүнчүлүктөрүнө олуттуу шек келтирип, Кытайга каршы экинчи даражадагы санкцияларды киргизүү мүмкүнчүлүгү тууралуу негизги суроону көтөрдү. Кытай — дүйнөлүк экономикасын жана энергетика рыногун мурда чаканыраак экономикаларга карата колдонулган ошол эле инструменттер менен башкарууга мүмкүн болбогондой ири мамлекет.
Ушул көз караштан алганда, Вашингтондун Тегеранга каршы санкциялык күрөшү эки тараптуу гана маселе эмес. Бул Американын экономикалык гегемониясынын канчалык деңгээлде сакталып калганын текшерген сыноо болуп саналат.
Вашингтон Ирандын экспортун кыскартып, транзакциялык чыгымдарды көбөйтүп жана Тегерандын өнөктөштөрүнө коркутуу көрсөтө алат. Бирок экономикалык басым менен толук изоляциянын ортосунда чоң айырма бар. Иран Кытай, Орусия жана Индия өздөрүнүн кызыкчылыктарына жараша Батыштын басымынын бир бөлүгүн нейтралдаштырган шартта жашап жатат. Ошол эле учурда жаңы соода жана финансылык тармактар акырындык менен кеңейүүдө.
Демек, Вашингтон үчүн негизги суроо эми «Иранга басым көрсөтө алабызбы?» деген суроо эмес. Негизги суроо — бул басымды Ирандын багынып беришине чейин жеткире алабы?
Көп полярдуу дүйнөнүн «же биз мененсиң, же бизге каршысың» деген саясатка берген жообу айкын: мамлекеттер АКШ менен Ирандын ортосунда тандоо жасоонун ордуна, өздөрүнүн улуттук кызыкчылыктарын тандап жатышат.
Бул — Вашингтондун максималдуу басым көрсөтүү саясатынын дубалындагы эң чоң жарака.















