Жакында президент Садыр Жапаров өлкөбүздөгү 2500гө жакын гемодиализ алган адамдардын бөйрөгүнө жасата турган операция мамлекет тарабынан каржылана тургандыгын айтты. Бул орточо ар бир ооруулуу үчүн 14-15 миң доллардын тегерегинде болууда. Негизи эле эмне үчүн акыркы кезде бөйрөк илдетине кабылгандар көбөйүүдө жана анын себептери эмне? Биз бул суроолорго жооп алуу үчүн нефролог Назира Адылбековна Бейшебаевага кайрылдык.
-Назира Адылбековна, оболу бөйрөк оорууларынын келип чыгышынын себептерине токтоло кетсеңиз?
– Адам баласынын жашоосунун негизи ден соолук эмеспи. Ден соолуктун чыңдыгы же оорууга чалдыгышына көптөгөн жагдайлар таасирин тийгизет. Мисалы, азык-түлүктүн тазалыгы, туура тамактануу, жашоо шарты, жашаган жеринин мүмкүнчүлүгү, жумушу жана башка толтура эске ала турган себептер бар.
Бирок, биринчи эле тамак-аштын таасир этүү мүмкүнчүлүгү жогору. Ошондуктан бөйрөк ооруусу биринчи орунда турат.
Бул ооруунун 100 пайыз сакайган түрлөрү да болот. Эске алуучу маселе, адамдын жаш курагы канчалык улгайган болсо, сакайуу процесси оорураак, ал эми жаш болсо жеңилирээк өтөт. Көзөмөл талапка ылайык болсо, бөйрөктүн иштеши 40, 50 жаштан 60 жашка чейин өзүнүн милдетин алып бериш керек. Статистикага ылайык, геомодиализ алып жаткандар 2500дөн ашык болсо, 50 пайыздан көбү жаштар. Тагыраагы жыйырма сегиз жаштан баштап отуз жашка чейинки жаштар көбүрөөк. Бул курак жашоонун кызыгынын үстүндө жашай турган убак.
Бизде азыр, бөйрөк оорусу менен катар келе жаткан ооруу кан басым. Бул ооруу өтө курч маселе. Себеби, кан басым – жүрөк кан тамырлар жана бара бара бөйрөк оорусуна алып келет. Ошондуктан ден-соолукка кам көрүүдө бир эле медициналык жактан эмес, адеп-тартип, гигенага да кам көрүш керек.
-Бөйрөк ооруну жашарып кетти деп түшүнсөк болобу?
– “Жашарып кетти” деп айтсак бул статистика түрүндө такталган эмес, бирок бөйрөк оору жашарганы байкалат. Анткени, жашоонун сапаты өзгөрүлдү. Жашоо шарттын ар кандай себептери таасирин тийгизүүдө. Жаштардын бөйрөк оорусуна кабылышына көбүнчөсү мигарциялык агым да чоң роль ойноп жатат. Анын үстүнө биздин жаштар ден-соолугун аныктабай туруп эле чет мамлекетке чыгып кетип жатышат. Бир-эки жылдан кийин бөйрөгүм ооруп гемолиализге түшүп калдым деп келишет. Ошондуктан маселени тереңинен караш керек.
-Бул дарт боюнча Президент Садыр Жапаров гемодиализде жаткан жарандардын бөйрөк операциясына кеткен каражатты өкмөт төлөп берет деди. Операциядан кийинки чыгымдарды ким көтөрөт?
-Негизи бул бөйрөктү трансплантациялоо операциясы өтө назик жол. Муну атайын борборлор терең изилдөө кылып, чечим чыгарыш керек.
Себеби, бир бөйрөгүн трансплататция кыла турган адамдын да ден соолугу операциядан кийин эч кандай өзгөрүлбөөгө тийиш. Бул медициналык биринчи кадам. Ага чейинчи чечим үй-бүлөлөрдүн чечими. Мына ушундан кийин гана биз ооруулуну даярдайбыз. Менин оюмча, бөйрөк трансплантациясы жарандарга мүмкүнчүлүктү кеңейтти. Бул жакшы нерсе. Деген менен, жашоонун өзгөрүлушүн биз баарыбыз билебиз. Эгер ал адам бөйрөгүн бергенден кийин, жашоонун тартибин, маанисин түшүнбөй өмүр сүрсө , ал ден соолук бузулат. Буга, жасалган операция себеп эмес, өмүр сүрүүнүн тартиби роль ойнойт. Мисалы, оор жумуш иштеп, өзүн карабай, туура тамактанбай жаман адаттарды колдонсо, албетте ал кайра гемодиализге түшүп калуу ыктымалдуулугу бар. Ошондуктан өтө этият мамиле жасоого чакырабыз. Эгер, биз изилдеп жаткан учурда ден соолугунда кандайдыр бир маселе болсо, ага донорлукка уруксат бербейбиз.
Бир адамдын бөйрөгүн трансплатациялоого 7500 АКШ доллары кетет. Ал эми гемодиализде жашап жаткан учурда жылына 1 миллон сомдон ашык каражат керектелет. Бул жерде эки эсе көп кетип жатат. Бирок, операциядан кийин мынчалык каражат кетпейт. Ашып кетсе биринчи 6 айдын ичинде ооруулунун жеке чөнтөгүнөн 350, 400 доллардын тегерегинде кетиши мүмкүн. Алты айдан кийин 7-8 миңдин тегерегинде чыгаша болот.
Мен оорулуу менен сүйлөшүүдө өтө этияттык менен “Сиз ойлонуп жатышыңыз мүмкун, операция гана маселени чечет”,- деп. Жок, жашоонун жоопкерчилиги, жашоонун маанисин туура көтөрүп кетүү операциянын эртеси күнү эле башталат. Качан сиз мунун туура маанисин түшүнсөңүз, жоопкерчиликтүү тартипке келсеңиз рахат менен өмүр сүрөсүз. Жок, эгер Сиз жашоо тартибин бузсаңыз, бир айдан кийин кайра эле гемодиализге кайра отурушуңуз мүмкүн.
-Бөйрөк ооруулары боюнча атайын даярдыктагы адистер барбы? Өлкө боюнча канча гемодиализ борборлору бар?
-Борбордо бардык адистиктер боюнча да, тишешелүү шаймандар баары жетиштүү. Бирок, бөйрөк алмаштыргандан кийин көзөмөл жүргүзө турган адистер өтө аз. Ошон үчүн азыркы учурда тарнсплатациялоодон кийинки учурду көзөмөлдөөгө алууга басым жасашыбыз керек болуп турат. Бул адистик боюнча азыр бизде кадр жетишсиз. Бизде азыркы учурда Ош шаары боюнча эки адис врач бар.
Негизи, операциядан кийин өзгөчөлүктөр өтө көп жана башкачараак. Анткени, бөйрөк алмаштыргандан кийин ар кандай себептер менен кайра гемодиализге түшуп калбайт деп эч ким кепилдик бербейт. Анткени, жылына болжолу беш-алты адам бөйрөк алмаштыргандан кийин кайра гемодиализге отурат. 3-4 адам ар кандай себептер менен көз жумат. Эскерте кетүүчү нерсе, адамга кайсы жактан операция жасалганы эмес, анын ден соолукка туура мамиле жасоосунан көп нерсе көз каранды.
-Буга чейин 2500дөн ашык жаран гемодиализ алып жаткан болсо, бюджеттен канча суммадагы акча каражаты бөлүнүп турган. Эми бул сумма канча пайызга кыскарышы мүмкүн?
-Экономикалык жактан алып караганда бир топ эле айырмачылык бар. Эконмика адиси болбогонума байланышуу так айта албайм. Бирок, менин байкаганым, мурда бизде гемодиализдин атайын борборунун жоктугу курч маселе болчу. Бул убагында чечилген. Бирок, гемодиализге кирген адам көп, чыкккан адам жокко эсе болуп турган. Эми бөйрөктү трансплатациялоодон кийин, гемодиализден чыккан адамдардын катары көбөйөт.
Менимче, экономикалык жактан да бир топ каражаттын сакталышына өбөлгө болот деген пикирдемин.
-Дагы бир токтоло кетүүчү нерсе, адамдар арасында орган сатуу маселеси жаралып, “бөйрөк сатуу” бизнеси жаралбайбы?
– Бөйрөктү трансплатациялоонун алдында бир канча кадамдагы изилдөөлөр бар. Эгер оорулуу тарап жашыра турган болсо да чыгат. Анткени, биз изилдөөлөрдүн негизинде 5 тепкичке келгенде бүт тастыктап бүткөндө анализ чыгат. Мына ошондо гана уруксат берилет. Бул процесске мамлекеттик нотариустан “тууган экендиги анык” деген жолдомо алдырып келебиз. Эгер нотариус муну далилидеп бере албаса, бүт кылган мээнети текке кетет. Нотариус мыйзам чегинде тактап берет. Мүмкүн, кандайдыр бир тааныш, билиштик менен нотариустан документ тууралап берип, бир убакта чыгып кала турган болсо, анда жоопкерчилик нотариуста болот. Ошондуктан бул жерде текшерүүнүн жыйынтыктары тыкыр көзөмөлдө болот.
-Маегиңиз үчүн чоң рахмат. Буюрса, сиздердин аракетиңиздер менен биздин жарандардын ден-соолугу калыбына келип, сакайып кетишине тилектешмин.
Маектешкен Турдайым Кожомбердиева.
















