Кыргызстандын эгемендүүлүктү алганына 34 жыл болсо, тарыхый жактан кыргыз эли байыркы элдердин катарына кирет. Өзүнүн каада-салты, нарк-насили, үрп-адат сыяктуу баалуулуктары менен айырмаланып, маданияты калыптанган эл болуп саналат. Бирок ага карабай, тилекке каршы коомчулук маданий жактан аксап, өзүн алып жүрүүдөгү айрым жүрүм-турумубуз менен бизге келген чет өлкөлүк коноктордун көзүнө өзүбүздүн олдоксон жактарыбыз менен көзгө түшүп калган жагдайларыбыз бар. Мисал катары айта кетчү болсок, айрыкча коомдук жайларда какырынып, түкүрүнүп, кээде агрессивдүү жактарыбыз менен чет өлкөлүктөрдүн көңүлүн бурган учурларыбыз жок эмес.
Эсиңиздерде болсо керек, 2019-жылдын 1-январынан тартып Кыргызстанда коомдук жайда түкүрүнүп-какырынууга тыюу салган мыйзам кабыл алынган. Коомдук жайларда түкүрүүгө каршы Кодекс Жогорку Кеңештеги талкууда (VI чакырылыш) депутаттардын демилгеси менен киргизилген. Бирок азыр бул мыйзам иштеп жатабы же жокпу унутта калгандай. Азыркы бийлик жана анын бутактарынын аракети менен Кыргызстандын бардык аймактарынын, анын ичинде Бишкектин ичи таштандылардан арылып, тазаланып калган менен түкүрүк, какырыктан арылбай келебиз.
Эреже бузуу кодексине ылайык, түкүргөн кишиге алгач эскертүү каралган эмес. Жеке тарап 5 500 сом, ал эми юридикалык жактар 17 000 сомдук айып төлөмөр болот.
Мурдагы депутат, “Ыйман” фондусунун жетекчиси Нуржигит Кадырбеков баштаган уюм ошол учурда Кыргызстан боюнча акция уюштуруп, жаштарды адеп-ыйманга, тазалыкты сактоого үндөгөн видеороликтерди көрсөтүшкөн. Долбоор жактырылып, мыйзам кабыл алынгандан кийин, алгач бул үчүн жеке адамдарга 5500 сом, юридикалык тараптарга 17000 сом айып пул салуу каралган. Айып пулдун өлчөмү коомчулукта кызуу талкууларды жараткандан кийин, ошол мезгилдеги өкмөт мүчөлөрү түкүрүк үчүн айыптын суммасын азайтууга аракет кылып, натыйжада бул сумма 1000 сомго чейин түшкөн. Бирок коомчулук үчүн бул адат кадыресе эле көрүнүш болуп кала берди. Бирок бул түкүрүк, какырыктар алты миңден ашуун жугуштуу оорунун булагы экени медицинада маалым. Ага карабай, көчөдө, коомдук транспортто жөтөлүп, какырынган адамдар көп кездешкендиктен, мунун коомчулук үчүн зыяндуулугу канчалык экенин сурап, медицина илиминин кандидаты, врач Артыгалы Мураталиевге кайрылганыбызда, ал төмөнкүдөй жооп берди:
Какырыктан туберкулез таякчасы абага көтөрүлүп, адамдын өпкөсүнө дем алуу аркылуу кирет
– Бизде кургак учук менен ооругандардын саны абдан көп. Анан ошол адамдардын оңго-солго түкүрүнгөнүн кээде көрүп калам. Ар бир жөтөлгөн, какырынган адам сөзсүз атайын түкүргүчкө түкүрүп, санитардык-гигиеналык эрежелерди сактоо менен өзүнө да, коомго дагы коркунуч жаратпашы керек.
Шилекей менен какырыктын курамындагы жугуштуу оорунун таякчалары күчтүү химиялык суюктук менен гана өлтүрүлөт. Кургак учук эмес, өпкөсүнөн кагынып, жөтөлүп жүргөн киши да түбүндө мына ушундай суюктугу бар идишке түкүрүшү керек. Болбосо жерге түшкөн шилекей чаң менен абага көтөрүлүп, соо кишилерге илдетти жуктурат. Анткени түкүрүк, какырыктан туберкулез таякчасы абага көтөрүлүп, адамдын өпкөсүнө дем алуу аркылуу кирет. Ошондуктан кургак учук адамзат үчүн коркунуч жараткан эң олуттуу жугуштуу оорулардын бири бойдон калууда.
Маалымат үчүн айта кетейин, Улуттук фтизиатрия борборунун директору Абдуллаат Кадыровдун 2025-жылдын март айындагы маалыматына караганда, Кыргызстанда кургак учук менен ооругандардын жана андан каза болгондордун саны мурдагыга караганда бир кыйла азайган. Бирок 2024-жылга карата, 3 994 кургак учук катталып, 194 бейтап каза болгон.
Саадаткан Даминова, Кыргызстандын Чехиядагы ардактуу консулу:
Өлкө өнүгүш үчүн мыйзамдуулук сакталышы керек
– Чехияда мыйзам күчтүү иштейт. Ар бир жаран мыйзамга баш ийет. Жаштары жаштайынан баштап мыйзам менен тарбияланганы үчүн коомчулукта агрессия жок, комдук жайларда өзүн алып жүрүү маданияты калыптанган. Мас абалында кимдир-бирөөгө адаттан тыш чабуул жасалбайт. Эгер кандайдыр бир мыйзам бузуулар катталып кала турган болсо, ага айып пулдар каралган. Демонстрацияга чыкканда дагы мыйзам чегинде чыгышат. Эч качан коомдук жайларга зыян келтирип талкалабайт.
Раимжан Курбанов, Республикалык “ Кыргыз тили” коомунун президенти, КР маданиятына эмгек сиңирген ишмер:
Чет мамлекетте иштеп жүргөн жаштардынарасында нукура кыргыздын маданиятын көрсөтүп жүрүшкөндөрү бар
– Көп өлкөлөрдө, алардын ичинде Россия, Америкада, Улуу Британия сыяктуу өнүккөн өлкөлөрдө болдум. Жакында Лондон шаарынан келдим. Мен байкагандан өнүккөн өлкөлөр өздөрүнүн баалуулуктары менен мыйзамдарын туу тутушат жана ушунун негизинде өнүгүп өсөт.
Салыштырмалуу кыргыздар байыркы элдердин катарына киргенибиз менен Кыргызстанда адамдардын коомдук жайларда өзүн алып жүрүү маданияты жагынан аксап, өзүбүздүн баалуулуктарыбызды сактабай келебиз. Кала берсе жүрүм-турумда одоно катачылыктар көп. Коомчулукта агрессия байкалат. Мындан тышкары таштандыларды ар жерге таштап, аны менен катар түкүрүнүү, какыруу учурлар бар. Бул өтө копол көрүнүш. Мындай жагымсыз көрүнүштөн арылуу үчүн агартуучулук колго алынышы керек.
Жогоруда белгилеп өткөнүмдөй, көптөгөн өлкөлөргө барып билимдүү, маданиятуу кыргыз жаштары менен баарлашып жүрөм. Алардын карап туруп кыргыз интеллигенциясы калыптанып келе жатканын көрүп, кадимкидей сыймыктанам. Алар чет мамлекетте иштеп жаткандыгына карабай, кыргыз элинин чыныгы нукура маданияты менен өздөрүн көрсөтүп жүрүшөт.
Илим Карыпбеков, журналист:
Японияда бир да таштанды челек көрбөдүм
2025-жылдын август айында белгилүү журналист Илим Карыпбеков Япониянын борбор шаары Токиого болгон саякат сапарында жүрүп, аталган өлкөнүн маданиятына, айрыкча тазалыгына өзгөчө баа берип, аны өзүнүн социалдык тармактагы баракчасына жүктөп, мындай деген;
– Мен Япониянын борборунда болдум. Саякат учурунда гектарлаган жерлерди эки сааттан ашык басканыма карабай, таштанды челек көргөн жокмун. Зарылчылык болсо таштанды челегиңди өзүң менен ала жүрүшүң керек болот. Кала берсе белгилүү Фудзияма тоосунда дагы таштанды таштай турган урна орнотулган эмес. Эгер таштанды болсо, өзүң менен алып жүрөсүң, башкача айтканда сен таштанды булагы болбошуң керек. Какырынып, түкүрүнгөн киши көрбөйсүң. Айтор япондордон йрөнчү нерселерибиз абдан көп. Көчөлөрү таза, байпак менен жүрсөң кирдебейт. Алардын тазалыгына таң каласың. Кала берсе элдер басып жүргөн паркынан эксперемент жасап көрдүк.
Самат Долотбаков, ырчы:
Япония дүйнөдөгү эң таза жана коопсуз өлкөлөрдүн бири
– Япониянын көчөлөрүндө таштанды урналары жок. Эл таштандысын жанында, сумкаларында алып жүрүшөт. Таза жана эң коопсуз өлкөлөрдүн бири. Унаа, велосипеддерин көчөгө ачык калтырып жүрө беришет. Чоң шаарлардын көчөлөрү, кадимкидей айна менен жуулуп турат, ага жараша япониялыктар өздөрүн абдан маданияттуу алып жүрүшөт. Бардык жерлеринде майыптыгы бар адамдарга баардык шарттар түзүлгөн. Алардын көбү бир жумушта өмүр бою иштейт экен.
Даярдаган Турдайым Кожомбердиева



















