2026-жылдын 16-майында Казакстандын Түркестан шаарында жаан-чачынды жасалма көбөйтүү долбоорунун ачылыш аземи болуп өттү. 17-майдан тартып жасалма жамгыр технологияларын толук масштабда колдонуу башталат. Бул тууралуу Казакстандын Жасалма интеллект жана санариптик өнүгүү министрлиги (ЖИСӨМ) билдирди.
Долбоор Түркестан облусунда ишке ашырылып, суу сактагычтарды толтурууну көбөйтүүгө жана 900 миң гектардан ашуун айыл чарба жерлерин суу менен камсыз кылууга багытталган. Бийлик жылына 35 млрд теңгеге чейин экономикалык пайда алып келет деп баалоодо. Казакстан бул технологияларды практикалык колдонууга өткөн Борбор Азиядагы биринчи өлкө катары өзүн көрсөтүүдө.
Расмий маалыматка ылайык, 5 км радиуста локалдык таасир берүү технологиясы колдонулат: учактар аркылуу булуттарга туздардын негизиндеги реагенттер чачылат. Бул ыкма дүйнөлүк тажрыйбада аба ырайын өзгөртүүдө колдонулат. Министрлик бул технология ири масштабдагы аба ырайы кубулуштарын жаратпайт жана суу тартыштыгы бар аймактарга багытталганын белгилейт.
Долбоор Бириккен Араб Эмираттарынын Улуттук метеорология борбору менен биргеликте ишке ашырылууда. Бул борбор 1980-жылдардын аягынан бери жыл сайын жүздөгөн булут себүү иштерин жүргүзүп келет. Эмираттарда учактар аркылуу натрий, калий, магний сыяктуу туз кристаллдары чачылат, ошондой эле туз негизиндеги наноматериалдар жана жер үстүндөгү генераторлор да сыноодон өтүүдө. Бирок Казакстанда расмий маалыматтарда нанобөлүкчөлөр же күмүш тууралуу айтылган эмес.
Илимий жана эл аралык уюмдар булуттарды себүүнүн натыйжалуулугу чектелүү жана көбүнчө локалдуу экенин белгилешет. Дүйнөлүк метеорология уюму бул технологияны колдобойт да, тыюу да салбайт, бирок долбоорлор илимий жактан текшерилиши, маалыматтар ачык болушу жана тобокелдиктер бааланышы керек деп баса белгилейт.
WMOнун материалдарында айтылгандай, аба ырайын өзгөртүү — атмосфералык процесстерге кийлигишүү болуп эсептелет. Анын таасири убакыт жана масштаб боюнча чектелүү болушу мүмкүн, ал эми коңшу аймактардагы жаан-чачындын бөлүштүрүлүшүнө кандай таасир этери толук изилдене элек. Ошондуктан узак мөөнөттүү байкоо жана көз карандысыз мониторинг талап кылынат.
Эмираттардагы тажрыйба да талкууларды жаратууда: расмий маалыматтар жаан-чачын 10–35% көбөйгөнүн көрсөтсө да, айлана-чөйрө адистери жана суу дипломатиясы боюнча эксперттер узак мөөнөттө экосистемаларга, топуракка, өсүмдүктөргө жана адамдардын ден соолугуна таасири болушу мүмкүн экенин эскертишет.
Эл аралык деңгээлде дагы бир коркунуч айтылууда: жасалма жамгыр бир аймакта жаан-чачынды көбөйтүп, башка аймактарда азайтышы мүмкүн. Борбор Азия сыяктуу трансчек аралык суу бассейндеринде бул саясий талаштарга алып келиши ыктымал.
Ушул себептен WMO жана эксперттер маалыматтарды ачык бөлүшүү, коңшу өлкөлөр менен кеңешүү жана аймактык кызматташтыкты күчөтүү зарылдыгын белгилешет. Айрыкча Сырдарья жана Амударья бассейндери сыяктуу суу ресурстары татаал болгон аймактарда бул маанилүү.
Казакстандын расмий өкүлдөрү коопсуздук маселелерине жооп берип жатып, коомчулукту тынчтандырууга аракет кылышууда. Экология министрлиги бул жерде «кислоталуу жамгыр» же кооптуу химикаттар жөнүндө сөз жок экенин, колдонулган заттар тез тарай турган жана олуттуу булганууга алып келбеген туз негизиндеги реагенттер экенин билдирет.



















