АКШнын Венесуэлага кол салуусу келечекте Иранга каршы сокку уруунун башталышы болушу мүмкүнбү? Бул суроо Иран коомунда эң көп талкууланып жаткан темалардын бири болуп калды.
Бир караганда, эки өлкө ортосундагы географиялык алыстык, олуттуу экономикалык же аскердик байланыштардын жоктугу жана идеологиялык айырмачылыктар мындай сценарийди реалдуу эмес кылып көрсөтөт. Бирок бул суроо реалисттик ой жүгүртүү жана тарыхый тажрыйба аркылуу пайда болуп жатат.
Бүгүнкү күндө дүйнөдө чоң державалардын атаандаштыгы кайра жанданып, ар бир жергиликтүү кризис глобалдык таймаштын бир бөлүгүнө айланып жатат. Ошондуктан Иран Венесуэладагы окуяларды жөн гана бир өлкөнүн маселеси катары эмес, дүйнөлүк тартиптин өзгөрүүсүнүн бир бөлүгү катары карайт.
Акыркы жыйырма жыл ичинде Иран менен Венесуэланын мамилелери экономикалык кызыкчылыктан эмес, жалпы тажрыйбадан улам жакындашты. Эки өлкө тең санкциялар, тышкы саясий басым жана бийликти кулатуу аракеттери менен туш болгон. Ушул окшош тагдырлар алардын ортосунда өз ара түшүнүшүүнү жаратты.
Бул окшош тагдырдын тамыры Ирандагы Ислам революциясына чейин эле башталган. Иран эли Венесуэла өзүнүн мунай тармагын улутташтырганын көргөндө, андан шыктанган жана ушундай кадамды өз өлкөсүндө да жасоого умтулган. Бул аракет Тегеран менен Вашингтондун ортосундагы биринчи олуттуу каршылыктын башталышына алып келген.
Тарых көрсөтүп тургандай, дүйнөнүн кайсы бурчунда болбосун чабуул же интервенция башка өлкөлөргө да басым көрсөтүүнүн үлгүсүнө айланышы мүмкүн — айрыкча, эгер ал өлкөлөрдө окшош саясий жана экономикалык шарттар болсо.
Иран жана Венесуэла өз аймактарында антиамерикалык позициядагы ири мамлекеттер, экөө тең дүйнөлүк мунай ресурстарынын олуттуу бөлүгүнө ээ, калкы жана аймагы боюнча ири өлкөлөр. Алардын ийгилиги коңшу аймактарга шыктануу бере алат, ошондуктан бул өлкөлөрдүн тагдыры региондук жана глобалдык мааниге ээ.
Ирандын Венесуэланы колдошу — бул Мадурону колдоо эмес, улуттук эгемендүүлүк принциптерин коргоо. Жакында 12 күндүк согушту башынан өткөргөн Иран бул принципти бузуу эмнеге алып келерин жакшы түшүнөт: жазасыздык эл аралык тартипти кыйратат.
Бул жаңжалдын чыгышын дүйнөлүк системанын жаңы күч блокторуна бөлүнүшүнөн бөлүп кароого болбойт. АКШ дагы деле өзүн эл аралык тартиптин негизги арбитри катары кармап турууга аракет кылууда, ошол эле учурда Кытай менен Россия өз таасирин кеңейтип жатат. Иран да, кичирээк масштабда болсо да, бул процессте өз ордун табууга умтулат.
Мындай шартта ар бир региондук жаңжал — бул таасир чегин аныктоочу сыноо талаасы. Ошондуктан Ирандын Венесуэланын келечеги үчүн тынчсыздануусу толук негиздүү.
Бирок, АКШнын Венесуэлага кол салуусу сөзсүз түрдө Вашингтон менен Тегеранды согушка алып келет деп айтууга болбойт. Себеби Ирандын аймактагы абалы жана коргонуу мүмкүнчүлүгү Венесуэладан таптакыр башкача. Бирок бул кырдаал сабак болчу мисал катары каралышы мүмкүн. Эгер АКШ башка өлкөгө аскердик операция жүргүзүп, бул үчүн олуттуу саясий чыгым тартпаса, анда мындай кийлигишүүлөр дүйнөнүн башка бурчтарында да «мыйзамдуу» көрүнүш катары кабыл алынышы мүмкүн.
Дагы бир суроо — эгер АКШ Венесуэлага кол салса, Иран кандай жооп кайтарат?
Тегерандын мындай кырдаалда реалдуу аскерий же экономикалык жардам көрсөтүү мүмкүнчүлүгү жок, анткени өлкө географиялык жактан өтө алыста жайгашкан. Ошондуктан, эгер жаңжал тутанса, Иран, балким, саясий жана дипломатиялык колдоо менен чектелет — интервенцияны айыптап, эл аралык уюмдар аркылуу реакция билдирет жана, мүмкүн, чектелген гуманитардык же техникалык жардам сунуш кылат.
Иран үчүн Венесуэла — бул аракет эмес, ой жүгүртүү талаасы. Бул кризис дүйнөнүн өз ара байланышкан доорунда элдердин тагдыры мурдагыдан да катуу чырмалышканын эскертет. Ирандын реакциясы идеология же АКШга каршы кастык эмес, тескерисинче, глобалдык өзгөрүүлөрдү түшүнүүгө жана алардагы тең салмактуулукту табууга болгон аракет болот — сактык менен тилектештиктин, реализм менен боорукердиктин ортосунда.
Саясий системалар дүйнөнү түшүнүүнүн туруктуу моделдерине ээ эмес. Алардын көпчүлүк түшүнүгү башка өлкөлөрдүн тажрыйбасын байкоо аркылуу калыптанат. Ошондуктан, эгер кимдир бирөө АКШнын Венесуэлага кол салуусуна Иран кандайча жооп берерин алдын ала айтууга аракет кылса, анда чыныгы жооп согуш маалында эмес, андан кийин — стратегиянын өзгөрүшүндө көрүнөт.
Элахе Тахмасеби















