2026-жылдын 18–20-июнь күндөрү Чолпон-Ата шаарында өткөн Дүйнөлүк интеллектуалдар форуму Кыргызстан үчүн акыркы жылдардагы эң маанилүү эл аралык коомдук-интеллектуалдык окуялардын бири болуп калды.
Форумдун эң башкы жетишкендиги – улуу жазуучу Чыңгыз Айтматов негиздеген интеллектуалдык диалог салтын кайра жандандыруу аракети болду.
Өткөн кылымдын 80-жылдарында Ысык-Көл форуму Батыш менен Чыгыштын көрүнүктүү ойчулдарын бириктирген уникалдуу аянтча болгон. Бүгүнкү күндө дүйнө кайрадан геосаясий карама-каршылыктар күчөгөн доорду баштан кечирип жаткан шартта мындай диалогдун мааниси мурдагыдан да жогорулады. Бул жагынан алып караганда, Кыргызстан кайрадан цивилизациялардын, маданияттардын жана идеялардын жолугушуу борбору болуу далалатын көрсөттү.
Форум өлкөбүздүн эл аралык беделин көтөрүүгө олуттуу салым кошту.
Азыркы дүйнөдө мамлекеттер экономикасы же аскердик кубаты менен гана эмес, идея жаратуу жана диалог уюштуруу жөндөмү менен да атаандашат. Форум Бириккен Улуттар Уюмунун Коопсуздук кеңешинин туруктуу эмес мүчөлүгүнө жаңы эле шайланган Кыргызстан глобалдык маселелерди талкуулоого жөндөмдүү интеллектуалдык аянтча боло аларын далилдеди. Мамлекетибиз үчүн бул өтө маанилүү дипломатиялык ресурс болуп эсептелет.
Форумдун жыйынтыгында атайын резолюция кабыл алынды. Арийне, мындай документтер милдеттүү юридикалык күчкө ээ эмес. Бирок алар дүйнөнүн ар кайсы өлкөлөрүнөн келген интеллектуалдардын орток көз карашын чагылдырып турат жана мындан аркы эл аралык дискуссиялардын багыты катары кызмат кыла алат.
Тилекке каршы, кооз сөздөр менен жазылган өтө зарыл декларациялар менен иш жүзүндөгү саясий чечимдердин ортосунда чоң айырма бар. Бул көпчүлүк эл аралык интеллектуалдык форумдардын алдындагы эң чоң көйгөй. Чолпон-Ата Форумунда да маанилүү ойлор айтылганы менен ачык-айкын эл аралык долбоорлор, илимий программалар, идеяларды ишке ашыруунун так жол карталары же туруктуу иштей турган кызматташуу институттары сунушталган жок.
Катышуучулардын деңгээли жогору болгонуна карабастан, дүйнөдөгү таасирдүү форумдарга салыштырганда Чолпон-Ата форумунун эл аралык жана жергиликтүү маалымат айдыңдарында чагылдырылышы кыйла чектелүү болду. Бул келечекте коммуникациялык стратегияны күчөтүүнү талап кылат.
Дагы бир көзгө урунган жагдай: Форумда негизинен тажрыйбалуу окумуштуулар жана коомдук ишмерлер басымдуулук кылды. Келечекте мындай аянтчалардын жашоого жөндөмдүүлүгү жаш изилдөөчүлөрдүн, инновациялык ой жүгүрткөн адистердин жана жаңы муундагы лидерлердин катышуусуна түздөн-түз байланыштуу. Эгерде жаштар жетиштүү тартылбаса, форум акырындап улуу муундагы интеллектуалдардын гана жыйыны болуп калуу коркунучу бар.
Ошондой болсо да, Форумдун эң башкы мааниси – Чыңгыз Айтматов көтөргөн адамзаттын руханий жоопкерчилиги жөнүндөгү идеяларды кайрадан дүйнөлүк талкууга алып чыгышында. Ошондуктан жалпысынан форумду Кыргызстан үчүн ийгиликтүү өткөн интеллектуалдык жана маданий-дипломатиялык долбоор катары баалоого болот. Бирок, Форумдун чыныгы баасы бүгүн эмес, алдыдагы 5–10 жыл ичинде анын идеялары кандай натыйжа берерине жараша аныкталат.
Эгерде Чолпон-Атадагы жолугушуу бир жолку иш-чара эмес, жаңы Иссык-Көл процессинин башталышына айланса, анда бул форум келечекте Кыргызстанды дүйнөлүк интеллектуалдык диалогдун маанилүү борборлорунун бирине айландырууга мүмкүнчүлүк берет. Болбосо, ал жакшы уюштурулган, бирок тарыхта чоң из калтырбаган кезектеги эл аралык жыйындардын бири болуп калуу коркунучу бар.
Мелис Айдаркулов,
журналист, коомдук ишмер
(макала автордун ФБдагы барагынан алында жана редакциянын көз карашын билдирбейт)












