Үстүбүздөгү жылы залкар жазуучу Чыңгыз Айтматовдун демилгеси менен 1986-жылы негизделген Ысык-Көл эл аралык форумунун 40 жылдыгы белгиленет.
Бул форум өз учурунда адамзаттын келечеги, прогресстин этикасы, маданияттын глобалдык саясаттагы орду жана интеллигенциянын дүйнө алдындагы тарыхый жоопкерчилиги сыяктуу маселелерди талкуулоо үчүн түзүлгөн ачык жана айкын диалог аянтчасы болуп келген. Анын 40 жылдыгына байланыштуу бул мурас аянтчанын маңызын сактап калуу жана андан ары өнүктүрүү, улуттук жана эл аралык деңгээлде актуалдуу глобалдык чакырыктарга жооп издөө багытында мазмундуу сүйлөшүүлөрдү активдештирүү максатында уюштурулат. Биз улуу жазуучу тарабынан уюштурулган форумдун 40 жылдыгын белгилөөнүн максаты тууралуу иш чаранын уюштуруучуларына кайрылдык
Абдылдажан Акматалиев, Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын академиги, профессор:
“Ысык-Көл форумунун 40 жылдыгын өткөрүү жөнүндөгү чечим өтө актуалдуу”
– Кыргызстандын президенти Садыр Жапаровдун Чыңгыз Айтматов атындагы Ысык-Көл форумун өткөрүү жөнүндөгү чечими бүгүнкү күндө өтө актуалдуу болуп турат. Мындан 40 жыл мурунку дүйнөлүк абал менен бүгүнкү дүйнөлүк абал жалпы планетарлык масштабда алганда бирдей болуп турат. Бирок, анда куралдуу кагылыш мамлекеттерде болгон эмес, ал эми бүгүнкү күндө дүйнөнүн төрт бурчунда мамлекеттер бири-бири менен согушуп, учүнчү дүйнөлүк согуш ана-мына чыгып кетеби деп адамзат бушайман болуп турат.
Ушундай шартта тынчтыкты сүйлөгөн, каалаган Кыргызстан демилге кылып, адамзатты ойлоого чакырык салып турушу сыймыктандырбай койбойт. Бул идеяны ишке ашыруу мамлекетибиздин кадыр-баркын, абройун көтөрөт. Президентибиз Садыр Нургожоевич Жапаровдун демилгесин дүйнөлүк коомчулук колдоп турат. Уюштуруу комитетинин төрагасы Мамлекеттик катчы, Кыргыз Эл жазуучусу Арслан Койчиевдин дароо идеяны ишке ашырууга өтө активдүү киришип, чет элдик жазуучулар, ЮНЕСКОнун жетекчилиги, коомдук ишмерлер менен жолугушуу өткөрүшү кубандырат.
Миң уккандан бир көргөн” дейт. Мен мындан 40 жыл мурда өткөн Ысык-Көл форумунун айрым бир учурларын эскергим келип турат. Анткени, дүйнө жүзүнүн ар кайсы бурчунан келген атактуу 14 коомдук, чыгармачыл ишмерлерди тосуу жана узатуу, сыйлоо учурларына катышып, колмо-кол учурашып калган жагдайларым болгон эле. Анда эмесе убакыттан пайдаланып, кимдер менен жолукканымды айтып өтөйүн. Питер Устинов (Улуу Британия, жазуучу жана актер), Элвин жана Хейди Тоффлер (АКШ, жубайлар, футуролог-окумуштуулар), Афеворк Текле (Эфиопия, сүрөтчү), Александр Кинг (Италия, Рим клубунун төрагасы, жазуучу), Клод Симон (Франция, Нобель сыйлыгынын лауреаты, жазуучу), Артур Миллер (АКШ, жазуучу), Лисандро Отеро (Куба, жазуучу), Федерико Майор (Испания, коомдук ишмер), Августо Форти (Италия, ЮНЕСКОнун өкүлү). Мына ушул атагы таш жарган атактуулар менен мен Ысык-Көл форумунун демилгечиси, төрагасы Чыңгыз Айтматовдун үйүндө жолуктук.
Ал эми Чыңгыз Төрөкуловичтин 70 жылдык мааракесин Федерико Майор Парижде, ЮНЕСКОдо өткөргөн. Анын жобосу боюнча атактуу адамдардын юбилейи 100 жашка чыкканда гана белгиленет экен. А Чыңгыз агай болгону 70 жашта. Федерико Майор ЮНЕСКОнун тарыхында бул жобону бузуп, Ч.Айтматовго урмат-сый көрсөткөн…
Мындан тышкары, анын 100 жылдыгына карата болгон даярдыктар боюнча дагы токтоло кетейин. Жазуучунун чыгармалары 180 тилге которулган деп жүргөнүбүз менен ашып кетсе 20, 30 тилди санашыбыз мүмкүн. Биз азырынча 120 тилге которулган чыгармалырынын катологун чыгарып, ошол эле мезгилде китептерди жыйнап дагы жатабыз. Алар англист, француз, немис, кытай, япон жана бишка тилдердеги китептерди чогултуп, көргөзмөгө коюу планыбыз бар. Менин эсебим боюнча, мындан 20 жыл мурда Францияда “Жамиля” повести 37 жолу басылган. Ал эми Кытайда нускасы миллиондоп чыгып жүрөт. Айтматовдун китептери котормо жагынан эле эмес, нускасы жагынан дагы биринчи орундарда турат.
Токон Мамытов, Кыргызстандын Улуттук илимдер академиясынын илимий кызматкери, саясий жана мамлекеттик ишмер:
“Ысык-Көл форуму – бул Кыргызстанда калыптанган жана эл аралык мааниге ээ болгон гуманитардык жана цивилизациялык ой жүгүртүүнүн деңгээли”
– Ысык-Көл форуму жана анын мурасына арналган иш-чаралар 1986-1997-жылдар аралыгында Ысык-Көл форумунун үч жыйыны өткөрүлгөн.
Биринчи Ысык-Көл форуму Ч. Айтматовдун демилгеси менен 1986-жылы мурдагы Фрунзе шаары, азыркы Бишкекте, Чолпон-Атада эл аралык интеллектуалдык деңгээлинде жолугушуу өткөн.
Күн тартибинде гуманизм, философия жана глобалдык коркунчтар каралган. Ал эми экинчи Ысык-Көл форуму 1987-жылы Ысык-Көлдө форматы боюнча ачык жана жарым-жартылай жабык жолугушуу болгон.
Мазмуну жагынан глобалдык жоопкерчилик, тынчтыктын маданияты, эл аралык коопсуздуктун гуманитардык негиздери жөнүндөгү идеяларды өнүктүрүү. Жыйынтыгында Ысык-Көлдүн интеллектуалдык “жумшак дипломатиянын” символдук аянтчасы катары бекемделиши каралган. Үчүнчү Ысык-Көл форуму 1997-жылы контексти Ысык-Көлдө эгемендүү Кыргызстан, постбиполярдык дүйнө, ал эми форматы боюнча интеллектуалдардын, эксперттердин жана саясий ишмерлердин катышуусу менен өткөн эл аралык конференция болгон. Мында глобалдашуу, теңсиздик, иденттүүлүк жана XX кылымдын аягындагы цивилизациялык чакырыктарды кайрадан ой жүгүртүү болгон.
Бирок, 1997-жылдан кийин Ысык-Көл форуму Айтматов ойлоп тапкан классикалык форматта өткөрүлгөн эмес. Өткөрүлгөн иш-чаралар Ысык-Көл форумунун түз уландысы болуп эсептелбейт. Алар форумдун идеялык мурасын аңдап-түшүнүүгө жана актуалдаштырууга багытталган формалар катары каралат.
2004-жыл – Айтматовдук окуулар жана эл аралык илимий иш-чаралардын өткөрүлүү себептери: Чыңгыз Айтматовдун 75 жылдык мааракеси, илимий-практикалык конференциялар, тегерек үстөлдөр, Айтматовдук окуулар. Анын концепциясы: Айтматов – глобалдык масштабдагы гуманист жана философ.
Негизги идеялары:
– Маданияттар аралык диалог;
– Интеллигенциянын жоопкерчилиги;
– Адам жана адамзат XXI кылымда.
Ысык-Көл форуму кайра куруу доорунун кайталангыс көрүнүшү болуп, түз институционалдык аналогдору болгон эмес. Форум туруктуу эл аралык түзүмгө айланбаса да, маанилүү гуманитардык жана философиялык прецедентти жараткан. 1997-жылдан кийин форум символго, концепцияга жана гуманитардык нарративдин булагына айланып, илимий, маданий жана тышкы саясий риторикада колдонулуп келет.
Ысык-Көл форуму – бул Кыргызстанда калыптанган жана эл аралык мааниге ээ болгон гуманитардык жана цивилизациялык ой жүгүртүүнүн деңгээли.
Кошумчалай кетсек, буга чейин Мамлекеттик катчы Арслан Койчиев
Ысык-Көл эл аралык форумун уюштуруу иштери боюнча пикирин Кыргыз радиосуна төмөндөгүчө билдирген:
– Буюрса, Ысык-Көл форумунун 40 жылдыгын белгилегени турабыз. Учурунда улуттук аң-сезимди ойготкон, сыймыктануу сезимин ыроологон форум өткөн. Мына ошонун шарапаты азыркыга чейин уланып жатат.
Форумга катышкан кишилердин көбүнүн, алардын ичинен Айтматовдун өзү жок. Бирок биз ошол салтты улап, форумдун 40 жылдыгын белгилегени жатабыз. Белгилей кете турган нерсе, Ысык- Көл форумунун өзү ошол учурда ядролук согуш адамзатты тооруп турган учурга туш келип, аны кантип токтотуу керектиги курч маселеге айланып турган учурда болгон. Азыр да дүйнөдө абал оор. Азыр да бул форумду уюштуруу ушундай кыйын кезеңге туш болуп турат.
Эскерте кетсек, 2025-жылдын август айында президент Садыр Жапаров, Чыңгыз Айтматовдун демилгеси менен негизделген Ысык-Көл эл аралык форумунун 40 жылдыгына арналган юбилейлик иш-чараларды даярдоо жана өткөрүү тууралуу тескемеге кол койгон. Ага ылайык, форум быйыл июнь айында өтөт.
Ал эми бир жума мурун Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министрлиги Ч. Айтматов атындагы Ысык-Көл форумунун 40 жылдык мааракесине карата логотипти жана брендбукту иштеп чыгууга сынак жарыялады. Ведомствонун маалыматына ылайык, байге фонду – 50 миң сом.
Даярдаган Турдайым Кожомбердиева

















