Кытай Эл Республикасынын төрагасы Си Цзиньпин Түркмөнстанга барууга даяр экенин билдирди. Бул сапар кытай лидери бийликке келгенден берки бул өлкөгө жасаган экинчи иш сапары болуп, түркмөн газы үчүн күчөп жаткан атаандаштык шартында өзгөчө мааниге ээ.
Азыр Евробиримдик Азербайжандын көмөгү менен бул энергетикалык ресурстарга жетүүгө аракет кылып жаткан учурда, Пекин Ашхабадга баш тартуу өтө кыйын боло турган сунуш даярдап жаткандай көрүнөт. Бул эки өлкөнүн ар тараптуу стратегиялык өнөктөштүгүн бекемдеп, европалык жана британдык атаандаштардан озуп кетүүгө мүмкүнчүлүк түзүшү мүмкүн.
20-майда Россия президенти Владимир Путиндин Кытайга болгон сапары аяктап, учагы асманга көтөрүлөрү менен эле ошол күнү Пекинден Ашхабадга Си Цзиньпиндин Түркмөнстандын президенти Сердар Бердымухамедовдун чакыруусун кабыл алып, өлкөгө келүүгө макул экендиги тууралуу кат жөнөтүлдү.
«Кытай бийлигинин дээрлик ар бир коомчулукка ачык аракети жашыруун же ачык символизмди камтыйт. Ошондуктан Ашхабадга жөнөтүлгөн бул каттын да дареги бар. Ал, айрыкча, “Сибир күчү-2” газ куурун куруу боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жаткан россиялык тарапка да сигнал болду. Анткени Путиндин Кытайга сапары учурунда бул долбоор боюнча келишимге кол коюлган жок», – деди саясат таануучу Дерья Караев «НГ» басылмасына.
Эске салсак, Түркмөнстанга чакыруу быйыл март айында улуттук лидер Гурбангулы Бердымухамедовдун Кытайга болгон сапары маалында тапшырылган. Кытай ТИМинин маалыматы боюнча, ал «жакшы ниет сапары» менен барган. Пекинде расмий документтерге кол коюлбаса да, Си Цзиньпин менен Бердымухамедовдун «жакшы ниети» түркмөн газын Кытайга жеткирүү маселесиндеги көптөгөн түшүнбөстүктөрдү артта калтырып, бул тармактагы жаңы жылыштарга жол ачты.
Андан кийинки апрель айында Кытай Коммунисттик партиясынын Борбордук комитетинин Саясий бюросунун туруктуу комитетинин мүчөсү, КЭР Мамлекеттик кеңешинин биринчи вице-премьери Дин Сюэсяндын Түркмөнстанга сапары учурунда «Газ тармагындагы кызматташтыктын негизги принциптери тууралуу Түркмөнстан өкмөтү менен КЭР өкмөтүнүн ортосундагы башкы келишимге» кол коюлду. Ошондой эле CNPC компаниясынын бөлүмү болгон CNPC Amudarya Petroleum Company Ltd тарабынан «Галкыныш» газ кенинин төртүнчү фазасын өздөштүрүүгө символикалык старт берилди.
CNPC бул фазаны өздөштүрүү боюнча тендерде жеңишке жеткенин Сердар Бердымухамедов Си Цзиньпинге 2025-жылдын сентябрында Пекинде өткөн «Кытай – Борбор Азия» саммитинде жеке өзү билдирген. Ал эми Гурбангулы Бердымухамедовдун марттагы «жакшы ниет» сапарынан кийин Түркмөнстандын президенти чарбалык субъекттердин ортосунда келишим түзүүгө уруксат берген.
«Си Цзиньпин Түркмөнстанга жөн эле чай ичкени барбай турганы түшүнүктүү. “Галкыныш” кенинин төртүнчү фазасын өздөштүрүү боюнча келишимден тышкары (10 млрд куб метр газ), Кытай тарапта экинчи фаза боюнча дагы макулдашуу бар (30 млрд куб метр газ, шарттар боюнча сүйлөшүүлөр жүрүп жатат). Ошондой эле үчүнчү фаза боюнча тендерге катышууда. Бул фазага ADNOC (БАЭ) жана Petronas (Малайзия) дагы талапкер. Жалпысынан бул 30 млрд куб метр газды түзөт. Мындай көлөм тиешелүү инфраструктураны өнүктүрүүгө негиз болот», – деди Караев.
Байкоочулар Түркмөнстандан Өзбекстан, Тажикстан жана Кыргызстан аркылуу Кытайга өтө турган «Борбор Азия – Кытай» газ куурунун төртүнчү бутагын (D) куруу идеясын активдүү талкуулап жатышат. Бирок түркмөн саясат таануучусунун айтымында, Кытай бул көлөмдөрдү эске алуу менен Тажикстан аркылуу татаал маршрут курбай эле, учурдагы инфраструктураны кеңейтүүнү чечиши мүмкүн. Ошентсе да, жакында Кытайга барган Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон бул маселени талкуулашы ыктымал.
Эксперт белгилегендей, Түркмөнстан бийлиги Кытай менен кызматташтыкка идеологиялык негиз да түздү. Расмий түрдө Түркмөнстандын «Улуу Жибек жолун жандандыруу» стратегиясы Кытайдын «Бир алкак – бир жол» демилгеси менен айкалыштырылганы жарыяланды. Ошондой эле Түркмөнстан Си Цзиньпиндин «Кытай менен Түркмөнстандын бирдиктүү тагдыр коомчулугун түзүү» чакырыгын толук колдоду. Мындан тышкары, Түркмөнстан «бир Кытай» саясатын толук жактайт.
Көпчүлүк кытайлык монополия жана «газ тузагы» тууралуу кооптонууларга карабастан, дал ушул Кытай менен кызматташтык Түркмөнстанга көбүрөөк эркиндик берди. Мисалы, өлкө кендерди өздөштүрүү үчүн товардык газ менен эмес, түз акча каражаты менен төлөй баштады жана чет элдик технологияларды тартуу аркылуу өзүнүн газ тармагын өнүктүрүүдө.
Эл аралык эксперттердин баамында, Түркмөнстандын экспорттук газ потенциалы жылына 200 млрд куб метрге чейин жетиши мүмкүн. Азыркы учурда Кытайга 40 млрд куб метр газ жеткирилүүдө. Ал көлөм эки эсеге же андан да көбөйсө да, Түркмөнстандын башка сатып алуучуларга сунуштай турган газы жетиштүү болот. Бул эми пропаганда эмес, реалдуу абал экенин Караев белгиледи.
Учурда ADNOC (БАЭ) жана Petronas (Малайзия) сыяктуу ири мунай-газ компаниялары «Галкыныш» кенинин үчүнчү фазасын өздөштүрүүгө катышууга аракет кылып жатышат. Алар Каспий аймагында буга чейин эле активдерге ээ. Мындан тышкары, ADNOC өзүнүн XRG инвестициялык бөлүмү аркылуу Азербайжан өкмөтү көзөмөлдөгөн жана Каспий менен Борбор Азия газын Европага жеткирүүгө багытталган «Түштүк газ коридору» акционердик коомуна кошулган. Ошондой эле түркмөн газын Европага жеткирүү маселесине Улуу Британиянын ишкер чөйрөлөрү олуттуу кызыгуу көрсөтүүдө. Учурда дүйнөлүк «газ интригасы» жүрүп жатат жана Си Цзиньпиндин Түркмөнстанга сапары анын бир бөлүгү гана.
«Көрүнүп тургандай, Түркмөнстан акырындап “Газпромдун” ордун ээлеп жатат же ээлеши мүмкүн. Россия бул позицияны дипломатиялык жөндөмдүн же чечкиндүүлүктүн жетишсиздигинен сактап кала алган жок. Бул айрымдар үчүн таң калычтуу болушу мүмкүн», – деп жыйынтыктады эксперт.
Виктория Панфилова,
«Независимая газета» басылмасынын жакынкы чет өлкөлөр саясаты бөлүмүнүн баяндамачысы



















