Өткөн жекшемби күнү АКШнын президенти Дональд Трамп Иран менен узакка созулган ок атышууну токтотуу боюнча сүйлөшүүлөрдүн ишке ашпай калышынан кийин Ормуз кысыгын деңиз блокадасына киргизерин жарыялады.
Бул жарыя АКШда да, чет өлкөлөрдө да күмөн саноолор жана шылдыңдар менен кабыл алынды. Сынчылар муну Трамптын администрациясынын ыраатсыз тышкы саясатынын жана кысыктагы кырдаалды жөнгө сала албагандыгынын дагы бир мисалы катары көрүшөт.
Америкалык керектөөчүлөр дагы эле мурунку энергетикалык кризистердин, айрыкча, Перс булуңундагы чыңалуу күчөсө, күчөшү мүмкүн болгон бензиндин баасынын өсүшүнөн улам келип чыккан инфляциялык басымдын кесепеттерин сезип жатышат.
Мындай маанилүү борборго кандайдыр бир олуттуу тоскоолдук дүйнө жүзү боюнча, айрыкча дүйнөлүк энергетикалык рыноктордун туруктуулугуна абдан таянган Европа жана Чыгыш Азия державаларынын терс реакциясын жаратат.
Деңиз блокадасынын кесепеттери мунай өнөр жайына гана эмес, ошондой эле жеткирүү чынжырынын бардык бөлүктөрүнө, чийки заттан баштап даяр товарларга чейин таасирин тийгизет, анткени товарлар аймак аркылуу өткөн деңиз жолдору аркылуу барган сайын көбүрөөк ташылып жатат.
Кысыктын бузулушунун эң олуттуу кесепеттеринин бири – энергия бааларынын дароо көтөрүлүшү. Чынында эле, Трамптын жарыясынан кийин дүйнөлүк энергетикалык баалардын кескин жогорулашы башталды: Европадагы жаратылыш газынын фьючерстери бир күндө эле 18%га жогорулады.
Бул көйгөйдүн тамырында АКШнын туруксуз экономикалык абалы жатат. Вашингтон көп жылдар бою доллардын дүйнөлүк резервдик валюта катары позициясын бекемдөө үчүн мунай доллары системасынын үстөмдүгүнө таянып келген.
Дүйнөлүк мунай соодасы доллар менен эсептелген мунай доллары системасы АКШ долларынын баасын колдоодо маанилүү ролду ойнойт. Бирок, айрыкча Перс булуңунан мунай жеткирүүдөгү ар кандай үзгүлтүк бул системаны алсыратат.
АКШнын казыначылыгы буга чейин эле олуттуу карызга батып, эл аралык бүтүмдөр үчүн доллардан баш тартууну көздөгөн өлкөлөрдүн ырайымына туш болушу мүмкүн. Бул өз кезегинде АКШнын карызын сатуу толкунун жаратып, кеңири каржылык кризиске алып келиши мүмкүн.
Мындан тышкары, АКШ аймакта агрессивдүү саясат жүргүзүүнү улантууда. Бирок, Йемендеги согуштун тажрыйбасы деңиз блокадасын ишке ашыруунун кыйынчылыгын көрсөтүп турат.
АКШ жана анын союздаштары, анын ичинде НАТО күчтөрү, Австралия, Канада, Япония жана Сауд Арабиясы, чоң аскердик катышуусуна карабастан, Баб-эль-Мандеб кысыгын коопсуз сактай алышкан жок.
Бул жаңжал аскердик күчү жогору болгон күндө да, Ормуз жана Баб-эль-Мандеб сыяктуу стратегиялык жактан маанилүү муундарды олуттуу жоготууларга учуратпай чексиз көзөмөлдөө мүмкүн эместигин көрсөттү.
Эгерде АКШ Ормуз кысыгын ийгиликтүү тосуп алса да, ал Йемендегидей тагдырга туш болушу мүмкүн, ал жерде узакка созулган жаңжал стратегиялык артыкчылыктарды аз берген.
Америкалык стратегия аймактагы татаал геосаясий чөйрөдөн улам кошумча тоскоолдуктарга туш болот. Кичинекей, обочолонгон өлкөлөрдөн айырмаланып, Иран Ирак, Пакистан жана Түркия сыяктуу коңшулары менен кеңири кургактык чек араларына, ошондой эле Каспий деңизине чыгууга мүмкүнчүлүккө ээ.
Ирандын Кытай сыяктуу негизги глобалдык оюнчулар менен болгон мамилелери, алар барган сайын Борбордук Азия жана Россия аркылуу альтернативдүү соода жолдорун издеп жатышат, өлкөнү обочолонтуу аракеттерин ого бетер татаалдаштырат.
Соода өнөктөштөрүнүн бул кеңири тармагы Иранга энергия экспортунун үзгүлтүккө учурашынын таасирин азайтууга мүмкүндүк берет.
Иран блокада учурунда да Ормуз кысыгын айланып өтүү үчүн соода багытын өзгөртө алат. Эгерде АКШ максималдуу кысым көрсөтүү саясатын улантса, ал кокустан Ирандын аймактагы позициясын бекемдей алат.
Чындыгында, тарых көрсөткөндөй, мындай тирешүүлөр Ирандын өз ишин улантуу мүмкүнчүлүгүнө, айрыкча альтернативдүү соода жолдоруна жетүү мүмкүнчүлүгүнө анчалык деле таасир этпейт.
Мурдагы санкциялардын учурунда да Иран ыңгайлашып, өнөктөштөрү менен сооданы сактоонун жолдорун таба алган. Белгилей кетчү нерсе, Ирандын Перс булуңуна энергетикалык экспорту кээде азайып келгени менен, алар толугу менен токтогон жок.
Андан тышкары, өлкө Гохар-Жаск кууру сыяктуу инфраструктуралык долбоорлорго чоң инвестиция салган, бул мунай экспортун Ормуз кысыгын айланып өтүүгө мүмкүндүк берет. Зарыл болсо, Иран бул жол аркылуу мунай экспорттоону уланта алат.
Бул өлкө үчүн дагы эле олуттуу киреше алып келет, айрыкча жалпы кризистен улам дүйнөлүк мунай баалары жогорулашы мүмкүн экенин эске алганда.
Андан тышкары, Иранга деңиз блокадасын киргизүүнүн ар кандай аракети аймактык туруксуздукту жаратышы мүмкүн. Иран ар кандай тышкы агрессияга каршы туруу үчүн бир катар натыйжалуу куралдарды иштеп чыккан.
Кысыктагы душман күчтөргө каршы дрондорду, чакан кайыктарды жана башка арзан аскердик куралдарды колдонуу кеме компанияларына дароо психологиялык таасирин тийгизип, аларды маршруттарды өзгөртүүгө жана камсыздандыруу чыгымдарын көбөйтүүгө мажбурлайт.
Аймакта иштөөнүн баасы жогорулайт жана дүйнөлүк кеме компаниялары кемелерин башка жакка багыттоого аргасыз болушат, бул ансыз да чыңалган глобалдык жеткирүү чынжырын ого бетер күчөтөт.
Жеке кемелердин баасынын өсүшү менен бирге кемелердин баасынын өсүшү дүйнө жүзү боюнча инфляциялык басымды күчөтөт.
Андан тышкары, Баб-эль-Мандеб кысыгы Иран үчүн дагы бир таасир этүүчү чекит болуп саналат. Йемен менен Африка мүйүзүнүн ортосунда жайгашкан бул жер Кызыл деңизди Аден булуңу жана андан ары Араб деңизи менен байланыштырган дагы бир маанилүү деңиз муунтуу чекити болуп саналат.
АКШ жана анын союздаштары бул суу жолдорун коопсуз кылууга аракет кылып жатканда, Йемен күчтөрү аймактагы деңиз транспортуна ийгиликтүү таасир этип жатышат.
Баб-эль-Мандеб кысыгы жөн гана энергия экспорту үчүн эмес, стратегиялык жактан да маанилүү. Ал ошондой эле Чыгыш менен Батыштын ортосунда көп көлөмдөгү маалыматтарды өткөрүүчү маанилүү деңиз астындагы байланыш кабелдеринин мекени болуп саналат.
Бул кабелдер интернет трафиги, финансылык транзакциялар жана маалыматтар сыяктуу глобалдык байланыш үчүн абдан маанилүү. Бул кабелдерге кол салуу дүйнөлүк экономика үчүн катастрофалык болуп, банк системаларынан тартып аскердик операцияларга чейин баарын үзгүлтүккө учуратат.
АКШ Ормуз кысыгын ийгиликтүү жапкан учурда да, Иран Перс булуңунан мунай экспортун азайтат, бирок аны жогорку баада сатат. Бул соккунун негизги оорчулугу АКШнын өнөктөштөрүн кошо алганда, дүйнөлүк экономикага түшөт.
Дүйнөлүк экономиканын жүрөгү Перс булуңунда согот жана Американын маанилүү жыргалчылыгы аймактын мунайына жана кысыктарына көз каранды. Эгерде Иран жана Араб жарым аралы АКШнын көзөмөлүнөн чыкса, Вашингтон империясынын түзүлүшү кулайт.
Азыркы кырдаал АКШнын стратегиялык айласыздыгын жана саясий жактан ийгиликсиздигин, Иран менен түздөн-түз тиреше албастыгын моюнга алуусун жана мурунку ийгиликсиздиктердин ордун толтуруу аракетинде максималдуу кысым тактикасына жана психологиялык согушка өтүүнү көрсөтүп турат.


















