2025-жылдын 6-ноябрында АКШнын Ак үйүндөгү Сүйрү залда C5+1 саммити өттү. АКШнын президенти Дональд Трамп Борбор Азиянын беш өлкөсүнүн — Казакстан, Өзбекстан, Кыргызстан, Тажикстан жана Түркмөнстандын лидерлери менен жолугушту.
Бул окуя Вашингтондун узак убакыт көңүл сыртында калган аймакка болгон стратегиялык кызыгуусун кайра жанданткан маанилүү кадам болуп калды. “Eurasiatoday” маалымат агенттиги АКШ менен Борбор Азия өлкөлөрүнүн президенттеринин жолугушуусунун мааниси жана максаты тууралуу саясый эксперт, тарых илимдеринин кандидаты Канатбек Мурзахалиловго кайрылганда, ал алгачкы эксклюзивдүү пикирин төмөндөгүдөй билдирди.
Мурда бул форматтагы жолугушуулар тышкы иштер министрлери деңгээлинде өтүп келген. 2023-жылы Джо Байдендин катышуусунда биринчи жолу мамлекет башчылары деңгээлинде саммит өткөн. Байдендин доорунда АКШ аскерий багыттан экономикага, технологияга жана климатка көңүл буруп, Борбор Азияны Кытай жана Россия менен атаандаштык аймагы катары карай баштаган. Бирок быйылкы жолугушуу бул форматты жаңы деңгээлге чыгарды — ондогон экономикалык келишимдерге кол коюлуп, туруктуу кызматташтык механизмдерин түзүү демилгелери айтылды.
Кол коюлган келишимдер жана инвестициялар
Саммиттин жүрүшүндө бир катар ири келишимдерге жетишилди. Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёевдин жетекчилиги менен АКШ менен жалпы 135 миллиард долларлык келишимдерге кол коюлду. Алар кен байлыктарды иштетүү, агрардык сектор, технология, энергетика жана авиация тармактарын камтыйт.
Казакстан болсо 17 миллиард долларлык 30дан ашык келишимдерди түздү — алардын ичинде вольфрам кендерин иштетүү, санариптик модернизация жана Boeing учактарын сатып алуу бар. Кыргызстан жаңы экономикалык жана логистикалык демилгелерге кошулуу даярдыгын билдирди.
АКШ ошондой эле Тажикстан жана Түркмөнстан менен кызматташтыкты кеңейтүүгө кызыкдар экенин билдирди. Көрүлгөн тармактар — жасалма интеллект, суу ресурстары жана энергетика. Мындан тышкары, президент Касым-Жомарт Токаев Казакстан Авраам келишимдерине кошуларын жарыялады.
2021-жылы АКШнын Афганистандан чыгып кетишинен кийин аймакка болгон кызыгуусу төмөндөгөн эле. Бирок Кытай жана Россия менен чыңалуу күчөгөн сайын, ошондой эле жаңы ресурстарды жана жеткирүү жолдорун издөө зарылдыгы Вашингтондун көңүлүн кайра Борбор Азияга бурду.
Туруктуу системаны түзүүгө аракет
Саммитте туруктуу секретариат, инвестициялык фонд жана координация механизмдерин түзүү сунуштары айтылды. Эгер бул иш жүзүнө ашса, C5+1 Борбор Азиядагы толук кандуу аймактык кызматташтык аянтчасына айланышы мүмкүн. Бирок баары саясий эркке жана уюштуруучулук даярдыкка жараша болот.
Ар бир өлкөнүн саясий системасы ар башка деңгээлде ачык болгондуктан, бул процесс бирдей жүрбөйт. Мисалы, Түркмөнстан нейтралдуулук саясатын улантып, көп тараптуу демилгелерден обочо турат. Кыргызстан ички реформаларга жана туруктуу өнүгүүгө көңүл буруп, аймактык долбоорлорго катышууга даяр экенин көрсөтүүдө. Тажикстан коопсуздук жана суу ресурстарын башкаруу маселелерин артыкчылык катары көрөт. Өзбекстан ачыктык саясатын илгерилетип, кызматташтыкты институционалдаштырууну көздөйт. Казакстан көп векторлуу саясат жүргүзүп, дүйнөлүк ири оюнчулар менен тең салмактуу мамилелерди түзүүгө умтулат.
Дүйнөлүк оюнчулардын реакциясы
АКШнын бул кадамдары Кытай, Россия жана Иран тарабынан көз жаздымда калбайт.
Кытай Борбор Азияны “Бир алкак — бир жол” долбоорунун ажырагыс бөлүгү катары көрөт. АКШнын логистика жана ресурстар жаатындагы демилгелери Пекиндин кызыкчылыктарына түз атаандаш болот. Демек, Кытай бул багытта инвестицияларды көбөйтүп, маданий таасирин кеңейтип, инфраструктуралык долбоорлорду улантышы мүмкүн.
Россия болсо аймактагы саясий жана аскердик катышуусун сактап турат, бирок санкциялар жана Украинадагы согуш анын мүмкүнчүлүктөрүн чектеп турат. Кремль өз таасирин ОДКБ, ЕАЭБ жана мүмкүн болсо ШКУ сыяктуу түзүмдөр аркылуу сактоого аракет кылышы мүмкүн.
Иран да болуп жаткан өзгөрүүлөрдү жакшылап байкап турат. АКШ менен Борбор Азия өлкөлөрүнүн жакындашуусу, айрыкча Израиль менен байланыштардын күчөшү Тегеранда тынчсыздануу жаратат. Иран, балким, өз таасирин маданий, диний жана экономикалык дипломатия аркылуу күчөтүүгө аракет кылат.
Евробиримдик өзүнүн Global Gateway («Глобалдык дарбаза») долбоорун Кытайдын “Бир алкак — бир жолуна” альтернатива катары сунуштап, темир жол, санариптик байланыш жана “Ортоңку коридор” сыяктуу транспорттук долбоорлорду илгерилетүүдө.
Индия Өзбекстан жана Казакстан менен билим берүү жана энергетика тармагында кызматташтыкты кеңейтип жатат. Перс булуңундагы өлкөлөр болсо айыл чарба жана энергетика тармагына инвестиция салып, региондо өз катышуусун күчөтүүдө.
Аймактык кызыкчылыктар жана ички чектөөлөр
Борбор Азия лидерлери саммитте активдүү позиция көрсөтүштү. Мирзиёев инвестициялык фонд түзүү демилгесин көтөрдү, Токаев жаңы доор башталганын айтты. Кыргызстан, Тажикстан жана Түркмөнстан да АКШ менен кызматташтыкты тереңдетүүгө даяр экенин билдиришти.
Бирок аймак ичинде да атаандаштык бар — Казакстан менен Өзбекстан регионалдык лидерлик үчүн жарышууда. Түркмөнстан өз алдынча багытта. Кыргызстан экология жана санариптик долбоорлордо колдоо издеп, “чыгыш менен батыштын көпүрөсү” катары өзүн көрсөтүүдө. Тажикстан суу ресурстарын колдонуу аркылуу өз артыкчылыгын бекемдөөгө аракет кылууда.
Бул факторлор биргелешкен аракеттерди синхрондоштурууну татаалдатышы мүмкүн.
Ички туруктуулук маселеси
АКШ менен жакындашуу ар бир өлкөнүн ички саясатына да таасир этет. Америкалык таасирдин күчөшү коомдук жана маданий чөйрөдө каршылыктарды жаратышы мүмкүн. Ошондуктан Вашингтон аймактын өзгөчөлүгүнө ылайыкташкан жумшак дипломатияны жана коомдук ишенимди күчөтүүгө аракет кылат деп күтүлүүдө.
Борбор Азия жаңы дүйнөлүк система контекстинде
АКШнын аймактагы активдүүлүгү глобалдык стратегиядагы өзгөрүүнүн белгиси. Эми Вашингтон аскердик үстөмдүккө эмес, инвестицияга, технологияга, инфраструктурага жана логистикага басым жасоодо.
Борбор Азия — бул жаңы ыкма сыналып жаткан аймак. Кытай насыя жана инфраструктура сунуштаса, Россия аскерий жана маданий байланыштарды күчөтүүдө, Иран диний-экономикалык кызматташтыкты илгерилетүүдө, ал эми АКШ инновация жана жеке-мамлекеттик өнөктөштүктү жайылтууда.
Мындай шартта Борбор Азия өлкөлөрү өз кызыкчылыктарына эң туура келген моделди тандоо мүмкүнчүлүгүнө ээ болууда.
Келечек кандай болот?
Азырынча C5+1 форматы баштапкы баскычта. Секретариат, бюджет жана туруктуу күн тартиби жок болгондуктан, ал саясий өзгөрүүлөргө оңой кабылышы мүмкүн. Бирок саясий чечкиндүүлүк болсо, бул формат толук кандуу аймактык кызматташтык институтуна айланышы ыктымал.
Келечекте бул платформанын тагдыры анын институционалдашуусуна жараша болот. Эгер ал экономикалык механизмдер менен бекемделсе, Борбор Азия өз алдынча субрегиондук блок катары калыптанып, дүйнөлүк күч борборлору ортосунда тең салмак сактай алат.
Бүгүнкү күндө Борбор Азия — бул дүйнөлүк державалардын кызыкчылыктары кесилишкен геосаясий түйүн, жана анын келечеги регион лидерлеринин акылман чечимдерине көз каранды.


















