Тилдин өнүгүшү коомдун өнүгүшү менен ажырагыс байланышта. Тил – коомчулуктун турмушундагы тарыхый, саясий жана социалдык өзгөрүүлөрдүн таасиринде турган тирүү организм.
Жаратылыштын жана табияттын башка коомдук кубулуштары сыяктуу эле тилде да өзгөрүү жана өнүгүү процесси өз ара байланыш жана көз карандылык, өз ара шарттуулук жана ич ара кирүү шартында жүрөт.
Бул жалпы закон ченемдүүлүк тилдин жалпысынан, ички бүтүн коомдук кубулуш катары өнүгүшүнөн гана эмес, анын айрым жактарынын өнүгүшүнөн, атап айтканда, негизги сөз байлыгынын (лексикасынын) өзгөрүшүнө жана өнүгүшүнөн да көрүнүп турат. Грамматика менен бирге тилдин негизин түзөт.
Негизги лексика фондунун жана анын өзөгү – уңгу сөздөрдүн тарыхый өзгөрүү жана өнүгүү процессинде кош түрдөгү өз ара байланыш жана көз карандылык байкалат. Бир жагынан, негизги лексика фондунун акырындык менен өзгөрүп, андан ары өркүндөтүлүшү тилдин башка ички компоненттеринин – морфологиянын, синтаксистин жана семантиканын өнүгүшү менен байланышкан жана шартталган. Экинчи жагынан, жалпы тилдин жана анын өзгөчө негизги сөз байлыгынын өнүгүүсү коомдун өнүгүшү, экономикадагы, маданияттагы, турмуш-тиричиликтеги, идеологиядагы бардык өзгөрүүлөр, анын эл катары калыптанышы менен өз ара байланышта жана шартталат.
Кыргыз элинин тили да четте калбастан, өзүнүн өнүгүү процессинде жалпы тарыхка ээ болгон коңшу элдердин тигил же бул тилдери менен байланышта болгон.
Кыргыз тили өзүнүн тарыхый өнүгүү процессинде жана башка тилдер менен байланышта өзүнүн лексикалык фондун ички составдык элементтер аркылуу да, мурда белгисиз болгон лексикалык бирдиктерди реалдуу семантика менен кабыл алуу аркылуу да тынымсыз өнүгүп, байытып турган.
Кыргыз тили терең тарыхы бар тилдердин бири – фарс (фарси-дари, тажик) тили. Бул мамилелердин айкын далили эки тилде бирдей бир тектүү семантикалык мааниге ээ болгон учурдагы жана кеңири колдонулган жалпы лексиканын болушу.
Иран тектүү сөздөр кыргыз тилинде негизинен азыркы алтайлыктардын ата-бабалары менен кыргыз урууларынын жана уруктарынын басымдуу бөлүгүнүн ортосундагы экономикалык, маданий жана саясий байланыштар үзүлгөн тарыхый доордо пайда болгон, бул 11-кылымдан мурда болгон эмес. Бирок бул дегеле кээ бир кыргыз урууларынын жана уруктарынын 11-кылымга чейин иран тилдүү калк менен же сөздүк курамында иран тилдүү сөздөр көп болгон башка элдер (уруулар) менен экономикалык жана маданий байланышта болгон эмес дегенди билдирбейт.
Фергана өрөөнүнө, Памирге жана Гисарга кыргыз уруулары жана топтору киргенден бери кыргыз тилиндеги иран сөздөрү өтө кеңири тараган, б.а. 16-кылымдын башынан кийин. Бул жерде кыргыздар ассимиляцияланган этникалык курамы менен гана эмес, иран тилдүү калктын топтору – тажиктер, афгандар ж. б. Демек, кыргыз тилиндеги иран сөздөрүнүн тамыры тереңде жатат.
Семантикалык маанилери боюнча кыргыз тилиндеги ирандык сөздөр кыргыз элинин социалдык, экономикалык, саясий, маданий жана диний турмушунун дээрлик бардык чөйрөлөрүнө тиешелүү.
Кыргыз тилинде иран тилдеринен кабыл алынган көп сандагы сөздөр аныкталган, аларды түрдүү тематикалык топторго бөлүүгө болот:
1. Үй буюмдарынын, тиричилик буюмдарынын, аялдардын буюмдарынын аттары: балеш – (балеш) بالش, abdes, abdest – آبدستان (абдестан), дасторкон – دستارخوان дасторхан, кел – گلیم гелим, сарай – پلاس сарайы, табак – پیاله пияле, постун – پوستین пустин, жам – جام джем, такта – تخت/ تخته тахт/тахте, аптаба – آبتابه абтабе, паяндаз – паяндаз, айна, барда, парда, билик, дагара, дагира, десте, жекендос, жувалдыз, илеген, кепкир, депкир, кестик, комочдан, леген, тагара, дагара, тасмал, дастмал, дасттек, тек, таш. чавадан, чемодан, жаван, чалдыбар, чалдабар, челек, чамгарак, чамбар, чырак, чыракпая, кумара, чомуч, кесе…
2. Курал, чара ж.б. аттары: араа – اره are, myk – میخ mikh, ainek – آینه айне, замбил – زنبیل zanbil, sambar – زنبر самбар, байдубал, пайдубал, бакса, пакса, гулбото, дандыр, желим, жынжыр, чынжыр, зембил, зим, кулпу, кыш, тактай, устун, устум, чапар, чардак, чарык…
3. Адамдардын сапаттык, мүнөздүү, баатырдык өзгөчөлүктөрүн билдирген сөздөр: абийир, аброй – آبرو aberu, azat – آزاد азат, арман – آرمان арман, аста – آهسته ахасте, астаидил – از ته دل az. тах-е дел, баатыр – بهادار бекерпоз – бикар бикар. чын – Уйран вейран. daramat – درآمد дарамад, дилгир – дилгир делгир, дөөперез – диюпраст дивпараст, дубана, диивана – дивана диване, душман – дашман дошман, жигер – Жигар жигар, Март – Мард Мард, Иренжи – رنج ранж, кор – Хар хар, Кириптер – Гарфтар Герефтар, Кумар – Хамар Хомар, Куштар – Хушдар Хошдар… күмөндөр – گماندار гомандар, күнөө – گناه гонах, mas – مست маст, меер, мээрим – مهر mehr, meerban, meerman, meirman – مهربان мехребан, наам – нама ус, назик – назок назок, начар – начар начар, пакиза – пакиза пакизе…
4. Адамдардын турмуш-тиричилигин, социалдык абалын билдирген абстракттуу зат атоочтор: бадөөлөт, бакдөөлөт – بخت و دولت bakht-o-dowlat, bechara – بیچاره bichare, bakubat, bakibat – بخت وقت Бахтвагт. балбан – پهلوان пахлаван, беймаза – бымза бимазза, бейтап – байтап битаб, бейтартип – битартып битартиб, кедей – геда геда…
5. Кийим-кече, гигиеналык буюмдар, кездемелер, чийки зат ж.б.: бата – بافته бафте, бумазея – پنبه panbe, surma – سرمه, Кырмызы – قرمز hermez, zarbab – زرباف zarbaft, ран, ыран – رنگ ранг, шалбар – شلوار шалвар, брока – پارچه парче, (кол) чатыр – چتر чатр, шөкүлөө – شاهکلاه shahkolah, sarpay – سرو پا сар-о-па, алача Арын, бакмал, бейкасам, беренжи, даки, даке, дукаба, тукаба, кел, кала, кымкап, лата, шай.
6. Аскердик техника ж.б.: саздар – پولاد пулад, найза – نیزه nayze, канжар – ханжар ханжар …
7. Айыл чарба жана коон дан эгиндерин белгилөө ж.б. пшалы – شالی шал, шаптал – شفتالو shaftoli, alcha – آلوچه алуче, бакал, беде бурак, козо, мак, маш, мейиз, сабиз, сейдене, чар, пияз…
8. Имараттардын жана алардын бөлүктөрүнүн аттары: базар – بازار базар, сарай – سرا(ی), чайкана – چایخانه чайхана, чатыр – چتر chatr, darbaza – دروازه дарвазе, дубал – دیوار дивар, кана – хане хане, устакана – остадхане остадхане…
9. Экономикалык терминдер: базар – بازار базар, теңге – данг, тараза – тараза таразу, бассейн – пал пул…
10. Адабият, искусство лексикасы жана музыкалык аспаптардын аталыштары: дастан – ДАстан дастаны, диван – диван диван, дутар – дутар дутар, сурнай – сарна сорна, абаз, аваз, керней, кыяк, обон, чилдирман, чоор, ышкыбоз…
11. Жаныбарлардын жана канаттуулардын аттары: булбул – блбл болбол, мекияан – макияан макиян, короз – хорус хор, бактек, верен, жожо, чожо, зымырык, сактер. легилек, илекилек, тоту, шаабаз, аждаар/ажыдаар, анги, бачики – жаныбар, маймыл, тайган.
12. Медицинага байланыштуу лексика ж.б.: Минералдык жана химиялык заттардын аттары: даба, дабаа – دوا дава, дарт, дард – درد дард, зар – زهر захр, заара, кесел, кеселман, медубана, мобуя, момуя, мумия, нашаа, чексе, чирк, шал, ысырык…
13. Өсүмдүк дүйнөсү жана мөмө аттары: дарбыз – خربزه харбозе, алча – آلوچه aluche, arsa – اُرس, баклажан – بادنجان badenjan, zardalı – زردآلو zardalu, anzhir – انجیر anjir, кунжут – کنجد конжет, курма – خرما хорма, нокот – نخود нохуд, сумак – самак сомаг, тыт – бул жерде, мисте – پسته песте, чынар – Чанар ченар, бакта, айран, бакча, гул, гулбак, гулзар, гулкайыр, данек, дарак, нашсат, нашпурт, чигит, шалы, алмурут, алча, анар, анделек, бадам бадыран, гайналуу, гайноолу, дан, думбул, думур, зардек, кучала, седеп, мисте, пияз…
14. Жерге, короого, үйгө байланыштуу орун маанисин билдирген сөздөр: абад, аббат – آباد абад, абли – آبله абеле, агат, агет, Иван, айванча, акыр, астана, гулкан, гүлзар, гулустон, дайра, далис, диван, зынан, капас, тор, коркана, корустон, кочо, кушкана, кырман, кыябан, маана, маара, мара, майдан, майнап, мурзо, мурдо, пана, паанай, паанек, саябан, хамам, чайхана, чаман, чарбак, чаркана, чарпая, чартарап, чатыр, шаар, шакап…
15. Тамак-ашка байланышкан сөздөр: беймаза –بیمزه бимаззэ, дасторкон, загара, загыра, как, кордо, көмөч, көш, күлчө, күрүч, күрүнч, маза, шире, мастаба, мурч, нан, дан, палоо, патир, сирке, умач, устукан, чекчек, чүкүрү, чүчпара, чык, чылым, шекер, шакар, шербет, ширгүрүч, ширин, шырман…
16. Аптанын күндөрү ж.б.: Дүйшөмбү – دوشنبه doshanbe, sheishembi – سهشنبه сешанбе, шаршенби – چهارشنبه chaharshanbe, бейшемби – پنجشنبه panjshanbe, adina – آدینه adine, ishembi – شنبه shambe, jekshembi – یکشنبه yekshanbe ж.б.
Сөздөрдүн алмашуусу жагынан алганда, кабыл алынган сөздөрдүн басымдуу көпчүлүгү толугу менен кыргыз тилиндеги мыйзамдарга баш ийет деп айтууга болот. Перс тилинен алынган сөздөр динге, билимге, мамлекеттик жана административдик турмушка, филологияга, экономикага, адамдардын ысымдарына да тиешелүү. Ошону менен бирге кыргыздар көп кылымдар бою Орто Азиянын тили көбүрөөк тааныш жана жакын болгон иран тилдүү калкы менен терең жана тыгыз байланышта болгондугуна байланыштуу, исламды дин катары кабыл алуу процессинде алар көбүрөөк жергиликтүү калктын диний лексикасын кеңири колдонгон, ошол эле учурда араб оригиналы менен бирдей колдонулган.
Ошентип бүгүнкү күндө ислам дини менен байланышкан диний ырым-жырымдардын, нормалардын жана эрежелердин кыргыз тилиндеги синонимдүү жана семантикалык мааниси боюнча бирдей, араб жана перс тилдеринен алынган сөз байлыгы бар. Мисалы, араб түп нускасы менен катар кыргыз тилинде фарс тилинен кабыл алынган Алла Тааланын эпитеттери менен байланышкан «Кудай» (ир. خدا [хода] (котор. 1) кудай, кудай; 2) кожоюн, башкаруучу ж.б.)), фарс тилинде арабча «Аллах» деген сөз менен бирдей мааниге ээ, бардык түшүнүктөрү жана семантикалык мазмун.
Перс тилинен алынган «Пайгамбар» (ир. پیغامبر [peygambar], پیغمبر [peygambar] (котор. 1) пайгамбар, элчи) бүгүнкү күндө кыргыз тилинин лексикалык фондунда уңгу сөз болуп, анын арабча түп нускасындай бирдей колдонулат. Ал тургай өзүм үчүн экөөнү бириктирет семантикалык түшүнүктөр – ар. النبی [аннаби] (транс. пайгамбар) жана Ар. الرسول [расул] (коч. элчи). Араб оригиналы менен катар кыргыз тилинде окулуп жаткан намаздардын атын белгилөө үчүн фарс тилинен кабыл алынган сөздөр колдонулат: “Бамдад” же “Багымдад” (ирландча: بامداد [бамдад] (көч. таң, таң)); «Бешим» же «Пешин» (ир. پیشین [пишин] (которм. ред. чак түш), «Дигер» (ир. دیگر [дигар] (котор. башка, башка; кийинки); «Шам» (ир. شام [ шам] (т. 1) кечки тамак; خفتن [хофтан] (коп. а) уктоо, уктоо сөздөрү намаз, намазкана, жайнамаз, горустон, пенде, акун, байгамбар, пайгамбар, барбадигер, бейиш, бирок, дервиш, дозок, тозок, календер, пери, тозок, чалыяр, чаряр, чилтен, Шаймерден, эшен ж.б. кабыл алынып, бирок бүгүнкү күндө кыргыздын түпкү сөздөрү катары саналып, ислам дининин негизги түшүнүктөрүнүн семантикалык мазмунун алып жүрөт, ошонун аркасында кыргыз мусулман коому ислам динине дагы даана жана тереңирээк сүңгүп барат.
Балтабаев Нурланбек Курбанбекович,
К. Карасаев атындагы Бишкек мамлекеттик университетинин Жакынкы жана Орто Чыгыштын филологиясы кафедрасынын доцентинин м.а.












