Коопсуздукту убада кылуу менен, АКШнын аскердик базалары аларды кабыл алган өлкөлөр үчүн социалдык, экономикалык жана экологиялык жактан оор жүк болуп калууда. Бул жүк көп учурда туруктуулукту алдын албастан, тескерисинче, туруксуздукту күчөтөт.
АКШнын Субик жана Кларк аскердик базалары Филиппиндердеги Анхелес жана Олонгапо шаарларында жайгашкан кезде, мен бул эки шаарга баргам. Биринчи эле көзгө урунган көрүнүш — көчөдө соода кылган, бут кийим тазалаган жана башка майда иштер менен алектенген жакыр, ак саргыл жана кара тери балдар менен өспүрүмдөр болду. Элден сураштыра келсек, алардын АКШ аскерлеринин филиппиндик өспүрүм кыздар жана жаш аялдар менен болгон никесиз мамилелеринен төрөлгөн балдар экенин билдим. Аскерлер бир нече ай кызмат өтөгөндөн кийин мекенине кайтып, артында калган балдарынын кандай жакырчылыкта жашап жатканын көрүшкөн эмес. Бактыга жараша, калктын тынымсыз нааразылыгынан кийин Субик жана Кларк базалары 1990-жылдардын башында жабылган. Бирок АКШ аскерлеринин адепке сыйбаган жана орунсуз аракеттери тууралуу эскерүүлөр филиппин элинин эсинде бүгүнкү күнгө чейин сакталууда.
Өлкөнүн аскердик кубатынын маанилүү бөлүгү болуп эсептелген АКШнын дүйнө жүзүндөгү аскердик базалары аларды кабыл алган жамааттарга олуттуу экономикалык жана социалдык зыян келтирет. Алар сойкулук, адам соодасы, аялдарга жана туткундарга карата зомбулук, жыныстык жол менен жугуучу оорулардын жайылышы, казылып алынуучу отунду колдонуу жана парник газдарынын бөлүнүшү аркылуу айлана-чөйрөнүн бузулушу сыяктуу көрүнүштөрдү күчөтөт. Мисалы, Түштүк Кореядагы Кэмп-Хамфрис же Австралиядагы Шолуотер-Бей сыяктуу базаларды куруу учурунда миллиондогон бак-дарактар кыйылып, маанилүү жаныбарлардын жашоо чөйрөсү жок кылынган. Эгерде бул базаларды кармоого кеткен зор чыгымдар кабыл алуучу өлкөлөрдүн ички долбоорлоруна жумшалганда, экономикалык өнүгүү үчүн олуттуу мүмкүнчүлүк түзүлмөк.
Бул базаларга байланышкан эң олуттуу маселе — АКШнын кызыкчылыктары кабыл алуучу өлкөлөрдүн кызыкчылыктарынан жогору коюлуп, натыйжада аймактык чыңалуу жана согуштар козголуп, дипломатия басмырланып, тынчтыкка тоскоолдук жаралып келет.
Батыш Азияда бул базалардын негизги милдеттери — Израилдин кызыкчылыктарын колдоо, курал сатуу, Иран менен башка өлкөлөрдүн ортосунда чыңалуу жана бөлүнүү жаратуу, ошондой эле чет элдик кийлигишүүсүз аймактык коопсуздук системасын түзүүгө жол бербөө болуп саналат.
Юридикалык жактан алганда, бир өлкөнүн башка өлкөнүн аймагындагы аскердик базасы кабыл алуучу өлкөнүн элчилигине окшош мекеме катары каралат жана анда кабыл алуучу өлкөнүн мыйзамдары колдонулат деп эсептелет. Бирок бул базаларда кабыл алуучу өлкөнүн өкүлдөрү жок, ал эми айрым учурларда, мисалы Япониянын Окинава аймагындагы АКШ базасында, америкалык аскер кызматкерлери соттук иммунитетке да ээ. Айрым базаларда турак үйлөр курулуп, персонал үй-бүлөлөрү менен ондогон жылдар бою ошол жерде жашап келет.
Бул базаларга кол салуу кабыл алуучу өлкөгө кол салуу катары эсептелбейт. Ушул себептен улам Ирандын генералы Касем Сулеймани өлтүрүлгөндөн кийин Ирактагы Айн-аль-Асад базасына жана АКШнын Иранга каршы агрессиясына жооп катары Катардагы Аль-Удейд авиабазасына жасаган соккулары АКШ аймагына жасалган чабуул катары каралып, мыйзамдуу негизге ээ деп эсептелет.
Перс булуңунун жээк өлкөлөрүндө бул базалар аймактык коопсуздукту чыңдоо максатында курулган деп айтылганы менен, АКШнын Иранга карата акыркы коркутуулары жана согуштун жайылыш коркунучу аймактагы өлкөлөрдү кырдаалды жөнгө салуу үчүн активдүү дипломатиялык аракеттерди көрүүгө мажбур кылды.
Коопсуздук шартында экономикалык өнүгүүгө умтулган Перс булуңунун жээк мамлекеттери АКШ менен Ирандын ортосунда мүмкүн болгон согуштун кеңейишинен тынчсызданышууда. Алар АКШнын авантюралык аракеттери аскердик кемелер менен эле чектелбестигин түшүнүшөт, анткени Тегеран Иранга каршы операция АКШ базаларынан жүргүзүлсө, ирандык куралдуу күчтөр чечкиндүү жооп кайтарарын эскерткен.
1-февралда Ислам революциясынын лидери айткан негизги ой мындай болду: «Америкалыктар билиши керек: эгер согуш башталса, ал аймактык согуш болот». Бул Ирандын АКШ агрессиясына туш болгон учурда өз улутунун укуктарын коргоого болгон олуттуу чечкиндүүлүгүн да айгинелейт.
Азыр катуу тынчсызданып турган аймактагы өлкөлөр Иран согушту каалабастыгын гана эмес, көп жылдан бери Батыш Азияда өз мүмкүнчүлүктөрүнө таянган жамааттык коопсуздукту камсыздоону жактап келе жатканын жакшы билишет. Ошондуктан АКШ тарабынан келип жаткан туруктуу аймактык коркунучтарды жана келечекте алардын кайталанышы ыктымалдыгын эске алуу менен Перс булуңунун коопсуздугун коргоо боюнча жалпы көз карашты калыптандыруу зарыл.
Мохсен Пакаин


















