Тышкы саясатта мамлекеттер адатта эки негизги мамилени карманышат: изоляционизм жана интернационализм. Изоляционизм — бул ички өнүгүүгө көңүл буруп, башка өлкөлөрдүн ишине кийлигишүүдөн алыс болуу, ал эми интернационализм — глобалдык маселелерге активдүү катышып, эл аралык саясатка кийлигишүү болуп саналат.
АКШнын тарыхында бул эки мамиле тең байкалган, бирок буга чейин изоляционизмге ыктап келген республикачылар белгилүү бир учурларда, өзгөчө Рональд Рейган менен кенже Жорж Буштун доорунда интернационализмге ооп кетишкен.
Мындай өзгөрүүлөр ар кандай себептерден улам болгон: АКШнын глобалдык позициясын сактап калуу үчүн экономикалык жана стратегиялык кызыкчылыктар, Советтик Союздун таасирине каршы туруу жана дүйнөлүк коркунучтар, анын ичинде Рейгандын тушундагы СССРдин таасирине каршы туруу жана кенже Буштун тушундагы терроризмге каршы күрөш, ошондой эле Американын таасирин кеңейтүү, анткени кээ бир республикачылар дүйнөлүк иштерге жигердүү катышуу АКШнын күчүн жогорулатат деп эсептешет. Бул бурулуш АКШнын эл аралык саясатка активдүү киришине алып келди.
Бул маселе маанилүү, анткени ал АКШнын тышкы саясатынын дүйнөлүк иштерге кийлигишүү деңгээлине кандайча таасир эткенин көрсөтөт. Бул өзгөчө Ирандын коопсуздугуна таасиринин тийгизген АКШнын Батыш Азияда болуусу жана кийлигишүүсү.
Мындан тышкары, республикачылдардын тышкы саясатындагы интернационализм жана интервенционизмдин өсүшүнө түрткү болгон факторлорду изилдөө алардын саясатынын келечегинин багыттарын божомолдоого жардам берет.
Республикачылдардын тышкы саясаты демократтардын тышкы саясатынан айырмаланат анткени ар бир партия өз артыкчылыктарына негизделген чечимдерди кабыл алат. Бул айырманы түшүнүү үчүн неоклассикалык реализм теориясы мамлекеттердин эл аралык шарттарга кандайча жооп берерин түшүндүрөт.
Бул теорияга ылайык, мамлекеттин саясаты элитанын көз караштары, кызыкдар топтордун кызыкчылыктары жана ички саясий кырдаалдын таасири менен калыптанат. Мындан тышкары, коомдук колдоо жана стратегиялык максаттар мамлекеттик саясаттын багытын аныктоодо маанилүү роль ойнойт. Ушул себептен улам, республикачылар тышкы саясатын партиялык кызыкчылыктардын негизинде түзүшөт. Жөнөкөй сөз менен айтканда, алардын тышкы саясий чечимдери көбүнчө ички саясий топторго жана партиялардын артыкчылыктарына көз каранды.
Башында республикачылар изоляционизм саясатын карманып, эл аралык согуштарга катышуудан алыс болууга, коргонуу чыгымдарын кыскартууга жана нейтралдуулукту сактоого умтулушкан. Бирок дүйнөлүк согуш башталганда АКШ өкмөтү глобалдык чыр-чатактардан толугу менен четте кала албасын түшүнгөн. Ошондуктан “Ленд-лиз” мыйзамы кабыл алынган, ал АКШга Европага аскердик жардам жөнөтүүгө мүмкүнчүлүк берген. Бул маанилүү өзгөрүү болгон, анткени бул кадам Америка изоляционизмден алыстап, дүйнөлүк саясатка активдүү аралаша баштаганын көрсөткөн.
Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин республикачылар интернационализмге карай өтө башташкан. БУУнун түзүлүшү, коммунизмге каршы күрөш жана НАТОго кошулуу бул өзгөрүүнүн далили болуп саналат.
Кээ бир республикачыл сенаторлор изоляционизмди колдоп келгенине карабастан, алардын көпчүлүгү АКШнын экономикалык гүлдөп-өсүшү дүйнөдө кеңири катышуусуна көз каранды деп эсептешкен. 1940-жылдардын аягынан тарта коммунизмге каршы күрөш Америка үчүн негизги артыкчылыкка айланган. Кытай менен Тайвандын маселесине кийлигишүү, ошондой эле Корея согушуна катышуу Республикачыл партиянын эл аралык саясатка болгон умтулуусун күчөткөн. Чынында эле, Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин идеологиялык жана геосаясий коркунучтардын айкалышы бул стратегиянын кеңейишинде негизги роль ойногон.
1952-жылы Эйзенхауэр бийликке келгенден кийин республикачылар интернационализм саясатын активдүү кармана башташкан. “Жаңы көз караш” программасы ядролук токтотуу жана аскердик чыгымдарды кыскартууга басым жасаган, бирок ошол эле учурда АКШ СССРдин таасириндеги өлкөлөрдүн ички иштерине активдүү кийлигишкен. Бул саясат Ирандагы Мосаддыкка каршы төңкөрүш, Венгрия революциясы жана Корей жарым аралынын бөлүнүшү сыяктуу окуяларга алып келген.
Рейган доорунда республикачыл интернационализм эң жогорку чегине жеткен. Чынында, мындай багыттын өзгөрүшүнө мурдагы нацисттик Германиянын коркунучу жана Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин советтик коммунизмдин жайылышы негизги себеп болгон. АКШнын кызыкчылыктарына коркунуч жараткан идеологиялык жана геосаясий коркунучтардын күчөшүнөн республикачылар изоляционизмден баш тартып, глобалдык саясатта активдүү роль ойной башташкан.
Клинтондун президенттик учурунда анын интернационалисттик саясаты кеңири колдоо тапкан эмес. Андан кийин келген кенже Жорж Буш шайлоо алдындагы убадаларын аткарууга аракет кылып, этият тышкы саясат багытын тандады, муну изоляционизмге кайтуу катары кароого болот. Ал коргонуу бюджетин көбөйтпөй, Киото протоколу сыяктуу эл аралык макулдашууларды четке каккан жана дүйнөлүк чыр-чатактарга анын ичинде Израиль менен Палестинанын ортосундагы мамилелерди жөнгө салууда ортомчу болуудан алыс болууну тандаган. Бул кадамдар анын мурунку президенттердей глобалдык кийлигишүүгө умтулбаганын көрсөткөн.
Кенже Жорж Буштун президенттигинин башталышында анын администрациясында эки негизги көз караш бар эле: реализм жана неоконсерватизм. Бийликтин алгачкы сегиз айында АКШнын тышкы саясаты прагматикалык мүнөздө болуп, үстөмдүккө умтулган эмес. Аскердик чыгымдар олуттуу түрдө көбөйтүлгөн эмес жана АКШ душман өлкөлөргө карата агрессивдүү аракеттерди жасаган эмес.
Бирок 11-сентябрдагы чабуулдан кийин тышкы саясаттын артыкчылыктары толугу менен өзгөрдү. Улуттук коопсуздук башкы максатка айланып, коркунуч биринчи кезекте алсыз жана туруксуз мамлекеттерден келиши мүмкүн деген түшүнүк бекемделген. “Терроризмге каршы күрөш” урааны АКШ саясатынын негизги элементи болуп калды, жана бул стратегияны Вашингтон эле эмес, анын союздаштары да кабыл алышты. Америкалык коомдун ачуусу жана ички колдоо АКШнын дүйнөдөгү таасирин кеңейтүүгө шарт түздү, бул өзгөрүү глобалдык саясий жана коргонуу чечимдерине олуттуу таасир этти.
Автор: АКШны изилдөө боюнча жумушчу топ















