Швейцариянын Давос шаарында 22-январда АКШ президенти Дональд Трамптын демилгеси менен түзүлгөн эл аралык орган – “Тынчтык кеңешинин” уставына кол коюлду.
Жаңы түзүлүп жаткан бул платформа дүйнөлүк коомчулукта кызуу талкуу жаратып, аны айрымдар эл аралык коопсуздуктагы жаңы мүмкүнчүлүк катары бааласа, башкалары “БУУга альтернатива болобу?” деген суроону коюшууда. Айрыкча чакан жана орто мамлекеттер үчүн мындай демилгелердин саясий мааниси өзгөчө кызыгуу жаратууда. Кыргызстан сыяктуу көп векторлуу тышкы саясат жүргүзгөн өлкө үчүн “Тынчтык кеңешине” катышуунун пайдалуу же кооптуу жактары барбы? Бул уюм чындап эле глобалдык маселелерди чечүүгө жөндөмдүүбү же саясий символ катары эле калабы? “Евразия Тудей” агенттигинин ушул жана башка суроолоруна саясий серепчи Төлөгөн Келдибаев жооп берди. Анын бул маселедеги Кыргызстанга тиешелүү ой-пикирлерине көңүл буруңуздар.
-Төлөгөн мырза, АКШ президенти Дональд Трамп демилгелеп түзүлгөн “Тынчтык кеңешине” Армения сыяктуу Кыргызстан да суранып кирсе болот беле? Же ал жактан пайда жокпу? Кандай ойлойсуз?
-Эл аралык саясатта ар бир жаңы демилге мүмкүнчүлүк менен кошо тобокелдикти да алып келет. “Тынчтык кеңеши” – азырынча толук калыптанып, укуктук макамы так бекитилген структура эмес. Ошондуктан ага “мүчө болуу” маселеси юридикалык эмес, көбүнчө саясий-дипломатиялык мүнөздө болуп калат.
Эгер Кыргызстан сыяктуу чакан жана нейтралдуу позицияны карманган мамлекеттер мындай аянтчаларга кирип калышса, теориялык бир канча пайдасы бар десек болот. Мисалы: өз позициясын түздөн-түз ири державаларга түз жеткирүү, аймактык коопсуздук маселелерин эл аралык деңгээлге чыгаруу, дипломатиялык ишмердүүлүгүн жогорулатуу деген сыяктуу ийгилик жаратчу маселелер болот.
Бирок практикалык жагын алып карасак, эгер кеңеш реалдуу чечим кабыл алып, аны аткарууга таасир эте албаса, анда катышуунун пайдасы деле жок. Кыргызстан үчүн эң маанилүүсү – тышкы саясатты баланс менен сактоо эң маанилүү. Кайсы бир мамлекеттердин белгилүү бир ири державага ашыкча ыктоо – узак мөөнөттүү кызыкчылыктарга каршы келиши мүмкүн.
-“Тынчтык кеңеши” түзүлүп, иштей баштады деп жарыяланды. Бирок аны “БУУ-2” деп сындап атышат. Анткен менен өзү төрага болгон Трамп кызматтан кетсе, бул кеңештин келечеги кандай болот деп ойлойсуз?
-Бул сын негиздүү. Эл аралык тарыхта жеке лидердин демилгеси менен түзүлгөн уюмдар көп учурда институт катары эмес, адамдын өзү менен эле кошо жашайт. Эгер бул кеңеш өз алдынча уставы, туруктуу каржылоо булагы, кеңири эл аралык колдоосу болбосо, анда Трамптын саясий салмагы азайганда же ал активдүү саясаттан кеткенде, бул платформа да формалдуу же символикалык түзүмгө айланып калуусу толук ыктымал.
Ошондуктан азырынча “Тынчтык кеңешин” толук кандуу глобалдык институт катары эмес, саясий таасир куралы катары бааласа туура болот.
-БУУнун көпчүлүк чечимдери аткарылбай калганы боюнча эл аралык сындар көп айтылып жатат. БУУ чындан эле эскирдиби?
-Бириккен Улуттар Уюму эскирди деп айтуу бир аз жөнөкөйлөштүрүлгөн баа болмок. Маселе БУУнун өзүндө эмес, аны түзгөн мамлекеттердин саясий эркинде. Коопсуздук кеңешиндеги вето укугу чечимдерди бөгөттөп коюшу, ири державалар эл аралык укукту тандап эмес, саясий кызыкчылыкка жараша колдонуп кетиши, санкциялар менен резолюциялардын аткарылышына мажбурлоо механизминин алсыздыгы сыяктуу көрүнүштөр БУУнун негизги көйгөйлөрү болуп атат.
Ошол эле учурда БУУ гуманитардык жардам, качкындар маселеси, саламаттык сактоо, климат жана азык-түлүк коопсуздугу боюнча опол тоодой роль ойноп жатат. Демек, БУУ “эскирди” дегендик эмес, ал реформага муктаж.
Жыйынтыктап айтканда, Трамптын “Тынчтык кеңеши” сыяктуу жаңы демилгелер – дүйнөлүк тартип өзгөрүп жатканын көрсөтөт. Бирок алар БУУнун ордун толук баса албайт. Кыргызстан үчүн эң туура жол – эмоцияга эмес, улуттук кызыкчылыкка таянган, салмактуу жана көп векторлуу тышкы саясатты улантуу.
-Канада, Франция, Италия сыяктуу көпчүлүк Европа мамлекеттери бул Кеңешке кошулбай койду. Буга эмне себеп деп ойлойсуз?
-Бул мамлекеттердин кошулбай коюусунун бир нече негизги себеби бар деп ойлойм. Биринчиден, Канада, Франция, Италия сыяктуу өлкөлөр эл аралык легитимдүүлүк маселесине өтө этият мамиле кылат. “Тынчтык кеңеши” азырынча БУУ сыяктуу эл аралык укукка таянган, универсалдуу кабыл алынган институт эмес. Анын укуктук макамы, чечимдеринин милдеттүүлүгү жана жоопкерчилик механизмдери так аныкталган эмес. Мындай шартта Европа мамлекеттери ага кошулуу менен өздөрүнүн эл аралык милдеттенмелерине көлөкө түшүрүп алуу коркунучун көрүшү мүмкүн.
Экинчиден, бул өлкөлөрдүн көбү дүйнөлүк коопсуздук маселелеринде БУУну негизги платформа катары сактап калууга кызыкдар. Алар үчүн БУУнун алсыз жактарына карабастан, аны айланып өтө турган жаңы түзүмдөрдүн көбөйүшү эл аралык системанын дагы да бөлүнүп-жарылышына алып келиши ыктымал. Ошондуктан “БУУ-2” катары кабыл алынган демилгелерге этият мамиле кылышууда.
Үчүнчүдөн, “Тынчтык кеңеши” АКШ президентинин жеке саясий демилгеси катары кабылданып жатат. Европа мамлекеттери болсо эл аралык уюмдар конкреттүү лидерге эмес, туруктуу институтка таянуусу керек деген позицияны карманат. Трамптын саясий келечеги белгисиз шартта, узак мөөнөттүү стратегиясын мындай платформа менен байланыштыруу алар үчүн логикага коошпой турат.
Акырында, Европа өлкөлөрү өздөрүнүн коопсуздук архитектурасын негизинен НАТО, ЕБ жана БУУ аркылуу жүргүзүп келет. Алар үчүн жаңы кеңеш кошумча дивиденд алып келбестен, тескерисинче, тышкы саясаттагы балансты татаалдатышы мүмкүн. Ошондуктан азырынча байкоочу позицияны тандап, убакытты күтүү тактикасын карманып жатышат.
Маектешкен: А. Белеков


















