Түркмөнстандын президенти Сердар Бердымухамедов төрт жылдан бери бийликте, бирок өлкөнү дагы эле анын атасы, мурдагы президент Гурбангулы Бердымухамедов башкарат. Алар кезектешип эл аралык иш-чараларга катышып жатышса да, өлкө ичинде эч ким кимдин жетекчи экенин сурабайт. Бирок, эртеби-кечпи, улуу Бердымухамедов, жок дегенде жашына байланыштуу, кызматтан кетет, ал эми Сердар атасынын колдоосусуз башкарууга аргасыз болот. Ал ага канчалык көп таянса, көз карандысыздыгын далилдөө ошончолук кыйын болот. Бирок азыр президенттигине милдеттүү болгон адамды кызматтан кетирүү өтө кыйын.
Мар-а-Лагого жетүү
Түркмөнстанды ким чындап башкарып жатканын түшүнүү үчүн бир гана схеманы байкоо жетиштүү. Сердар атасы барбаган өлкөгө барат же улуу Бердымухамедов жеке тааныбаган лидер менен жолугушат, көп өтпөй ал дагы ал жакка барат. Мисалы, 2025-жылдын күзүндө Сердар Пекинге барып, Си Цзиньпин менен түркмөн газынын жеткирилишин кеңейтүү боюнча макулдашууга жетишкен, ал эми март айында Гурбангулы газ боюнча кызматташууну талкуулоо үчүн Кытайга учуп кеткен. Ал расмий түрдө өзүнүн бийлигин сактап калуу үчүн атайын түзгөн Элдик Кеңештин (Халк Маслахаты) төрагасынын кызматын ээлеп, мамлекет башчысындай жүрөт. Си Цзиньпин өзү Бердымухамедов менен сүйлөшүүлөрдү жетектегени Кытай тараптын да анын таасирин моюнга алаарын баса белгилейт.
Мурдагы президенттин – же ал өзүн Түркмөн элинин улуттук лидери жана Баатыр-Аркадаг деп атагандай – өзүнүн артыкчылыгын ар тараптан көрсөтүү каалоосу кээде ачык эле түшүнбөстүктөргө алып келет. Мисалы, 2026-жылдын февраль айында ал күтүүсүздөн АКШга экономикалык кызматташтыктын келечегин талкуулоо үчүн барган. Ал Вашингтонго эмес, Флоридага келген, ал жерде Дональд Трамп Мар-а-Лаго резиденциясында Тынчтык Кеңешинин жыйынын ачып жаткан. Түркмөнстан чакырылган эмес, бирок Гурбангулы баары бир жакын жерде пайда болгон. Ал кирүү билети катары америкалык гольф аянтчаларына инвестиция салууга даяр болгон. Бирок, ал Кеңештин жыйынына эч качан киргизилген эмес.
Аркадаг эмнеге үмүттөнүп жатканын айтуу кыйын. Мурдагы президент катары ал мындай сапарларды координациялоо канча убакытты талап кылаарын билбей калышы мүмкүн эмес эле. Бирок Трамп менен жолугушуу Ашхабад менен Вашингтондун ортосундагы кызматташтыкты талкуулоо үчүн эмес, анын уулунун дипломатиялык ийгилигин кайталоо үчүн керек болгон деп болжолдоо логикалуу.
2025-жылдын күзүндө Сердар Ак үйдө өткөн “Борбордук Азия жана АКШ” кечки тамакка катышып, Трамп менен бир столдо отурган. Ал эч кандай өзгөчөлөнгөн эмес, бирок анын катышуусу Гурбангулуну ойготкон окшойт. Трамп менен жолугушуу идеясы да ошондо пайда болгон сыягы. Бирок, Америка тарапты президент болбогон жогорку даражалуу түркмөн чиновнигин кабыл алууга көндүрүү мүмкүн эмес болуп чыкты.
Акыры, АКШдагы түркмөн дипломаты, кыязы, жолугушууну уюштура албагандыгы үчүн жумуштан алынды. Чындыгында, ал мамлекеттик сапардын ишке ашпай калышы үчүн эмес, мурдагы президенттин жеке качуусу үчүн жазаланды.
Президенттик аватар
Өлкөнүн ичинде Гурбангулы өзүн толук кандуу башкаруучудай алып жүрөт. Айрым маалыматтар боюнча, ал бардык маанилүү чечимдерди кабыл алат, ал эми уулу, президент, өкмөт менен жолугушууларды телекамералардын алдында, алдын ала даярдалган ролдор жана сөздөр менен өткөрөт.
Сердарды мурдагы президентке жакын адамдар жана катардагы жарандар – “Аркадаглы Сердар”, башкача айтканда, Аркадагдын уулу – кандай аташканы анын экинчи даражадагы фигура экенин көрсөтүп турат.
Сердар, атасынан айырмаланып, өзүн көрсөтүүгө умтулбайт. Гурбангулы министрлер анын көрсөтмөлөрүн милдеттүү түрдө жазып алган өкмөттүк жыйындардын же ди-джей жана ырчы катары аткарган спорт залдын же музыкалык студиянын видеолорун жарыялоону жакшы көрсө, уулу ашыкча жарнамадан качат. Ал, адатта, токтоо адамдай таасир калтырат. Бул ага жөнөкөйлүк жана сылыктык образын жаратууга жана эл аралык өнөктөштөрүнүн ишенимине ээ болууга жардам берген болушу мүмкүн.
Андан тышкары, Сердар атасына караганда саясат жана дипломатия жаатында көбүрөөк билимдүү. Ал алгач Москвада, андан кийин Женевада эл аралык мамилелер жана коопсуздук боюнча билим алган, Тышкы иштер министрлигинде иштеген жана вице-премьер-министр кызматын ээлеген. Мунун баары анын чет элдик лидерлер менен жеке байланыштарын жеңилдеткени шексиз.
Бирок, Түркмөнстандын ичинде ал эч качан таасирге ээ болгон эмес. Анын айланасындагы министрлер жана коопсуздук кызматкерлери атасынын шакирттери бойдон калууда. Сердар өз адамдарын маанилүү кызматтарга коюуга аракет кылган учурлар болгон. Ал экономика жана ички иштер министрлери кызматтарына өзүнүн талапкерлерин дайындоого жетишкен, ошондой эле атасынын көп жылдык өнөктөшү Батыр Атдаевди Башкы прокурорлук кызматтан алып, анын ордуна өзүнүн адамын дайындаган. Гурбангулы башында унчукпай отурган.
Кийинчерээк Сердар таежеси жана атасынын эжеси Гүлнабат Довлетованы Улуттук Кызыл Жарым Ай коомунун башкы директору кызматынан алдамчылык үчүн жумуштан алып, андан кийин экономиканын бүтүндөй тармактарын, жергиликтүү рэкетчиликти жана люкс кыймылсыз мүлккө ээлик кылган бөлөлөрү Хаджимурат менен Шамурат Режеповдорго кысым көрсөткөндө, Аркадагдын чыдамынын чеги бүткөн.
Дал ошондо ал бийликке кайтып келүүнү чечип, дээрлик чексиз ыйгарым укуктарга ээ болгон Элдик кеңешти түзүп, өзүн анын төрагасы кылып дайындаган. Андан тышкары, эгерде президент өз милдеттерин аткара албаса, бийлик автоматтык түрдө бул кеңештин башчысы катары Бердымухамедовго өтөт.
Бирок, Түркмөнстан президенттик республика бойдон кала бергендиктен, кризис болгон учурда, система дагы эле Сердарды лидер катары колдонот. Мындай сценарийде атасынын баш ийген мураскерге таянган планы ишке ашпай калышы мүмкүн.
Жымжырт келишимдер
Бийликти уулуна өткөрүп бергенде, Гурбангулы авторитардык системалардагы династиялык өткөөлдөр сейрек пландалгандай жүрөрүн түшүнбөй коё алган жок. Эң жакын мисал – коңшулаш Азербайжан. Президент Ильхам Алиев башында атасынын элитасына берилгендигин көрсөткөн – алар анын бийликке келишин камсыздашкан – бирок андан кийин системалуу түрдө алардан кутулган.
Аркадаг, кыязы, ал дагы эле күчкө толуп турат деп ойлогон, башкача айтканда, уулу анын көзөмөлүндө болот жана система өзгөрбөйт. Элита бул келишимди кабыл алган. Бирок, алардын Гурбангулага берилгендиги эч качан анын кесипкөйлүгүнө же башкаруу тажрыйбасына болгон урматтоо болгон эмес. Тескерисинче, ал президенттик кызматында аларга ресурстарга жетүү мүмкүнчүлүгүн берген, айрыкча Түркмөнстандын негизги экспорттук продуктусу болгон газдан түшкөн кирешени бөлүшүү менен.
Түркмөн чиновниктеринин кедей эместигинин далили – Түркмөнстандын Германиядагы элчиси Бердимурад Режеповдун окуясы. 2010-жылдары ал бир эле учурда Орусиядагы дипломатиялык миссияларды жетектеген жана журналисттер аныктагандай, өзүнүн кожойкесине 4 миллион доллар карыз акча берген. Ал алдамчы болуп чыгып, акчаны эч качан кайтарып берген эмес. Ошого карабастан, Режепов иштей берген. Бул түркмөн саясий системасында кадыр-барк эмес, берилгендик чечүүчү бойдон кала берерин көрсөтүп турат.
Бердымухамедов 2022-жылы өткөөл мезгилди баштаганда, Сердар элитага статус-квонун идеалдуу кепили катары көрүнгөн: ачык айтылган амбициялары жок болгондуктан, ал системага өтө көп карыз болгон, аны өзгөртүүгө аракет кылган эмес. Бирок бул атасы жанында болгондо жана бийлик түзүмү туруктуу болгондо гана чындык болчу: Гурбангулы кепил жана арбитр катары, Сердар бийликтин расмий алып жүрүүчүсү катары жана элита пайда алуучу катары.
Бирок Сердар мезгил-мезгили менен өзүнүн ачуусун көрсөтө баштагандан кийин — кадрларды дайындоого таасир этип, чет элдик лидерлер менен активдүү жана көз карандысыз байланышып, ошону менен чындап эле саясий амбициялары бар экенин көрсөткөндөн кийин — бул чыңалууну жаратты.
Тобокелдиктерди азайтуу үчүн Гурбангулы кызы Огулжахан Атабаеваны саясатка көтөрүүнү чечкен окшойт. Ал жакында эле күйөөсү Довлет Түркмөнстан элчилигинде иштеген Улуу Британиядан кайтып келди. Ал атасынын атынан коюлган Муктаж балдарга жардам берүү кайрымдуулук фондунун медициналык ишмердүүлүк боюнча вице-президенти кызматын ээледи. Андан тышкары, Огулжахан түркмөн саясатында мурда болуп көрбөгөн биринчи айымдын ролун аткарды. Ал азыр көп учурда коомчулук алдында чыгып, чет элдик маалымат каражаттарына эркин англис тилинде интервью берип, чет элдик чиновниктер менен жолугушат.
Гурбангулы кызына күч берүү менен, ал элитага Сердар өзүнүн жолу менен иш-аракет кыла баштаса, анын альтернативасы бар экенин билдирип жаткандыр. Ал бир тууганын артка түртүп, системаны мурунку, жалпы кабыл алынган багытына кайтара алат.
Бирок, Огулжахандын таасири толугу менен атасынын бийлигине негизделген — ансыз ал эч нерсе эмес. Мындан тышкары, лидерлик кызматтагы аял консервативдүү түркмөн коомунда колдоого ээ болушу күмөн. Ал буга чейин эле ашыкча макияж жасаганы же өтө эле көрктүү болгону үчүн сынга алынып келет. Ал эми анын бир тууганы, президент, анын өзүнөн ашып түшүүсүнө жол бериши күмөн.
Ошол эле учурда, атасы Бердымухамедовдордун үй-бүлөсүнүн узак мөөнөттүү бийликти сактап калышын камсыз кылуу үчүн кандай маневрлерди ойлоп таппасын, түркмөн саясатындагы негизги суроо – Сердар Гурбангулы кеткенден кийин президенттик кызматты сактап кала алабы же жокпу.
Сердар үчүн атасы толугу менен кызматтан кеткенге чейин өлкөдө таанылган лидер болушу маанилүү – жана негизги парадокс ушунда жатат. Гурбангулы бир эле учурда тоскоолдук жаратат, анткени ал катаал иш, ал эми уулу үчүн колдоо системасы. Эгерде Сердар жөн гана көлөкө бойдон кала берсе, бул амбициялуу оюнчулар үчүн мүмкүнчүлүктөрдү түзөт – жана бул учурда Бердымухамедовдордун үй-бүлөсү Түркмөнстандын саясий системасында эч кандай орун таба албайт.
Галия Ибрагимова



















