Конституциялык соттун мурдагы судьясы Клара Сооронкулованын президенттик шайлоонун тегерегиндеги билдирүүсүнөн кийин Кыргызстандын саясат айдыңында бул тема кызуу талкууланууда. Бирок Конституциянын беренелерин ар ким ар кандай талкуулоодо. Биз жагдайга мыйзамдын негизинде так юридикалык баа берүү үчүн белгилүү коомдук ишмер жана журналист Айдаркулов Мелис Калданбековичке кайрылганыбызда, ал төмөндөгүдөй жооп берди:
– Сиз бул теманы талкуулоодо айрым чаташтыруулар болуп жатканын туура байкагансыз. Айрымдар «Садыр Жапаров 2010-жылы кабыл алынган эски Конституциянын маалында шайланган. Демек, анын президенттик мөөнөтү эски Конституциянын жоболоруна ылайык каралышы керек» деген аргументке негизденишет. Негизги ката ушунда.
Чындыгында президенттик шайлоонун кайсы күнү өткөнү эмес, Президент өз ыйгарым укуктарын кайсы Конституциянын алкагында аткарып жатканы юридикалык мааниге ээ экенин эске алуу керек.
2021-жылы жазында Кыргыз Республикасынын Конституциясы кабыл алынып, күчүнө киргенден кийин мурдагы Конституция юридикалык күчүн жоготкон. Президент башында турган мамлекеттик бийликтин бардык органдары автоматтык түрдө жаңы Конституциянын укуктук алкагына өткөн.
Демек, учурдагы Президент «эски Конституцияга ылайык ыйгарым укуктарды жүзөгө ашырып жатат» деген кептин нормативдик-укуктук негизи жок. Бул — юридикалык категория эмес, саясий формула.
Айрым талдоочулар Конституциянын президенттик мөөнөт тууралуу беренелерин абдан кызуу талкуулашат, бирок өткөөл жоболорду же такыр айтышпайт, же аны «кошумча түшүндүрмө» катары гана көрсөтүшөт. Бул юридикалык алмаштыруу (подмена). Өткөөл жоболор Конституциянын ажырагыс бөлүгү, түздөн-түз колдонулуучу укуктук норма экени, аны айланып өтүүгө болбосу адис эместерге деле белгилүү.
Кыргыз Республикасынын 2021-жылдагы Конституциясынын өткөөл жоболорунда 2021-жылы шайланган учурдагы Президент өз ыйгарым укуктарын жаңы Конституцияга ылайык жүзөгө ашырары так жана ачык көрсөтүлгөн. Мындан тышкары, анын президенттик мөөнөтү жаңы Конституцияга ылайык биринчи мөөнөт катары түздөн-түз эсептелет. Ал эми жаңы Конституцияга ылайык, президенттик кызматка экинчи мөөнөткө шайлануу укугу каралган.
Тилекке каршы, “2021-жылы алты жылдык мөөнөткө шайланган Кыргыз Республикасынын Президенти өз ыйгарым укуктарын 2010-жылдагы Конституцияга ылайык жүзөгө ашырат. Алты жылдык мөөнөткө шайланган президенттин мөөнөтү ушул Конституцияга ылайык биринчи мөөнөт катары эсептелет” деген жаңылыш түшүнүк тээ 2021-жылдын башынан тартып эле ЖМК аркылуу коомчулукка таркатылып келди.
Кээ бир талдоочулар: «Конституцияда Садыр Жапаров дагы бир жолу шайланса болот деп түз айтылган эмес» дешет. Бул — конституциялык укуктун логикасын бурмалоо. Укук чөйрөсүндө “Мыйзам тарабынан түз тыюу салынган нерсеге гана тыюу салынат” деген негизги принцип бар.
Эгер Конституция эки мөөнөткө шайланууга уруксат берсе жана иштеп жаткан Президентке карата атайын тыюу жок болсо, анда Негизги мыйзамдын текстинде жок нерсени ойлоп табуунун кажети жок.
Укуктук жактан алганда Баш мыйзам өзгөргөндөн кийин кайра президенттик шайлоо дайындалышы керек болчу. Бирок азыр да создуктурбай быйыл август айында Бишкекте өтө турган Шанхай Кызматташтык Уюмуна кирген мамлекеттер башчыларынын кезектеги 26-саммитине чейин чукул президенттик шайлоо өткөрүүгө мүмкүнчүлүктөр бар.
Садыр Жапаров менен Камчыбек Ташиевдин саясий тандеми 5 жыл ичинде Кыргызстанды өнүгүү жолуна салды. Мындан ары да президенттик кызматтын легитимдүүлүгү кынтыксыз болуп, ал өлкөдөгү азыркы саясий турукуулуктун, өнүгүүнүн ишенимдүү кепили бойдон калганы туура болот.


















