Бүгүнкү күндө Ирак АКШнын, Сауд Арабиясынын жана Ирандын башка атаандаштарынын көңүл чордонунда турган өлкөлөрдүн бири болуп саналат. Сауд Арабиясы Йеменде болгон окуянын өзүнүн түндүк чек арасында кайталанышын каалабайт. Ал эми АКШ Иракка карата стратегиясында багытын өзгөрттү.
Вашингтон жыйырма жылдан ашуун убакыт бою Тегеран менен атаандаштыкты жана чыңалууну башкарууга аракет кылып келген болсо, азыр «атаандашты четтетүү» стратегиясына өтүп жатат.
АКШ президенти Дональд Трамптын Ирактын премьер-министрин тандоо жараянына түздөн-түз кийлигишүүсү, Нури аль-Маликинин бийликке кайра келишине ачык каршы чыгышы жана Иранга жакын куралдуу топторду куралсыздандырууга аракет кылышы — мунун баары жаңы саясаттын белгилери катары каралууда.
Мындан тышкары, Вашингтондун Иранды экономикалык жактан муунтууга багытталган стратегиясында Ирак Бириккен Араб Эмираттарынан кийинки өзгөчө маанилүү орунда турат. Бул стратегия Ирандын соода өнөктөштөрүнө жана коңшу мамлекеттерине багытталган.
Ирак геостратегиялык жайгашуусуна байланыштуу аймактагы күчтөрдүн тең салмагында, өзгөчө бир жагынан Иран менен Сауд Арабиясынын, экинчи жагынан Израилдин ортосундагы атаандаштык жана тирешүүдө өзгөчө геосаясий мааниге ээ.
Израилдин 2023-жылдын 7-октябрынан кийинки аймактагы согуштарынан кийин Ирактын мааниси дагы да өстү.
Чыр-чатактын ушул чечүүчү этабында ар бир тарап Ирактагы атаандашын четтетүү үчүн өз таасирин пайдаланууга умтулууда. Алар колдонгон ыкмалар бири-биринен олуттуу түрдө айырмаланат.
Иран негизинен өлкөнүн эң уюшкан аскердик-саясий жана коопсуздук түзүмү болгон Элдик Мобилизациялоо Күчтөрүнө таянат, ошол эле учурда Ирактын ар кандай саясий фракциялары, партиялары жана ишмерлери менен тыгыз байланыштардан пайдаланууга аракет кылат.
Ал эми АКШнын басым көрсөтүү рычагдары, коомчулуктагы түшүнүккө карама-каршы, сөзсүз түрдө аскердик жана күч колдонууга негизделген эмес. Эгер АКШнын таасири анын аскердик катышуусуна гана көз каранды болгондо, америкалык аскерлер чыгарылгандан кийин бул таасирдин куралы да жоголмок.
Вашингтондун Ирактагы таасири көбүрөөк «жумшак күчкө» негизделет. Ал бир жагынан АКШнын эл аралык системадагы саясий, аскердик жана экономикалык абалына, экинчи жагынан Ирактагы бийлик түзүмдөрүнө болгон таасирине таянат.
Мындан тышкары, Ирактагы АКШнын таасирин бекемдеген дагы эки фактор бар.
Биринчиси — Вашингтондун Ирактын экономикалык артерияларына болгон көзөмөлү: 2003-жылдан бери Ирактын мунайдан түшкөн кирешеси АКШнын Федералдык резерв системасындагы эсепке которулуп келет. Бул каражаттарды алуу же сарптоо иш жүзүндө АКШ өкмөтүнүн макулдугусуз жана аны менен толук макулдашпай туруп мүмкүн эмес.
АКШ Ирактын саясий түзүмүндө таасирге ээ болбогон күндө да, ушул эле каржылык рычаг Багдадга басым жасап, аны Вашингтондун талаптарын аткарууга мажбурлоо үчүн жетиштүү болмок.
Экинчи фактор — акыркы он жыл ичинде Иракта Иран менен мамилесинде айырмачылыгы бар бир катар саясатчылардын пайда болушу. Алар Багдадды Тегеран менен идеологиялык жана геосаясий байланышта көрүүгө кызыкдар эмес.
Ошол эле учурда Ирактын саясий мейкиндигиндеги карама-каршылык да ачык байкалууда.
Парламенттеги көпчүлүктү түзгөн «Координациялык алкак» Ирандын негизги союздашы болуп саналат жана өкмөттүн негизги таянычын түзөт. Бирок жогоруда айтылган факторлордун натыйжасында премьер-министрди тандоо иш жүзүндө алардын колунан чыгып калган.
Буга мисал катары Али аз-Зейдинин бийликке келишин айтууга болот. Ал өзүнүн бийликке келишин Трамптын Иранга ыңгайлуу талапкерди четтетүүгө жасаган басымы менен байланыштырат.
Бул татаал кырдаалдын натыйжасында Багдаддагы мамлекеттик чечимдерди кабыл алуу механизми маанилүү маселелер боюнча Ирандын кызыкчылыктарына караганда америкалык тараптын позициясын көбүрөөк эске ала баштады.
Ушундан улам АКШ Ирактын мамлекеттик чечимдерин өзүнүн аймактык саясатына ылайык багыттай алды деген пикир айтылууда. Мындай шартта Ирак өкмөтү АКШ менен сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында Нажаф аэропортун Иранды абадан курчоого алуу өнөктүгүнөн чыгарууга жетише алса, муну таасирлердин тең салмагында чоң өзгөрүү болду деп кароого болбойт.
Мындай макулдашуу көбүрөөк Вашингтондун Иракта коопсуздук кырдаалы начарлап кетишинен чочулашынан улам болушу мүмкүн. Анткени бул борбордук бийликтин алсырашына алып келип, карышылк көрсөтүү топторунун ролунун күчөшүнө жол ачышы ыктымал.
Муну менен катар Вашингтон учурда Тегерандын таасирин чектөөгө мурдагыдан да көбүрөөк кызыкдар. Бул жагдай АКШнын да өзүнүн таасирин максималдуу деңгээлде пайдаланууда белгилүү бир чектөөлөргө туш болуп жатканын көрсөтөт.
Ошол эле учурда негизинен «Хашд аш-Шааби» күчтөрүнө таянган Ирандын таасири да азыркы шартта бул түзүмдүн күч колдонуу мүмкүнчүлүктөрүн пайдаланууда бир катар чектөөлөргө дуушар болууда. Бирок келечекте аймакта кеңири масштабдагы туруксуздук жана коопсуздук кризиси жаралса, бул күч мүмкүнчүлүгүн пайдалануу ыктымалдыгы жокко чыгарылбайт.
Автор: Сабер Гол Анбари, ирандык саясий талдоочу, Жакынкы Чыгыш жана ислам дүйнөсү боюнча эксперт



















