Борбор Азия республикаларынын Япония менен жакындашуусу жашыруун тобокелдиктерди камтыйт.
«Япония — Борбор Азия» саммитин дээрлик бир жарым жыл күтүшкөн. Ал 2024-жылдын август айында Казакстанда өтмөк. Бирок иш-чаранын алдында, 8-августта, Кюсю аралынын аймагында магнитудасы 7,1 баллга жеткен жер титирөөлөр болгон. Жапон сейсмологдору жакынкы мезгилде мындан да кыйратуучу силкинүүлөр болушу мүмкүн экенин эскертишкен. Сейсмикалык коркунучтан улам Япониянын ошол кездеги премьер-министри Фумио Кисида өлкөдөн чыгып кетүүгө батынбай, саммитти белгисиз мөөнөткө жылдырган.
Жер титирөөгө чейин үлгүрүү
Саммиттин жаңы датасы дароо эле аныкталган эмес. Бир топ убакыт бою ал болжол менен 2025-жылдын декабрь айынын ортосунда өтөт деп гана айтылып келген. Акыры, расмий түрдө саммит 19–20-декабрда Токиодо өтөрү жарыяланды.
Кызыгы, белгиленген мөөнөткө жетпей эки жума калганда жапон сейсмологдорунан дагы бир эскертүү чыккан. Бул ирет Токио жана ага жакын аймактардагы тургундар жер титирөөгө даяр турушу керектиги айтылган. Адистердин баамында, мүмкүн болгон силкинүүлөр 18 миң адамдын өмүрүн алып кетип, жалпы зыян 535 млрд долларды түзүшү ыктымал.
Таасирге ишенген адамга бул «Япония — Борбор Азия» саммитине жапон рухтары — ками, жер титирөөнү башкарган алп сом Онамадзу же күн кудайы Аматэрасу каршы чыгып жаткандай сезилиши мүмкүн эле. Бирок кийинчерээк илимпоздор сөз болуп жаткан жер титирөө жакынкы эмес, алдыдагы 30 жылдык мезгилге тиешелүү экенин такташкан. Бул убакыт Борбор Азия лидерлеринин саммитке катышып, аман-эсен үйлөрүнө кайтып кетишине толук жетиштүү болгондуктан, жолугушууну жокко чыгарбоо чечими кабыл алынган.
Демократиянын буга кандай тиешеси бар?
«Япония — Борбор Азия» саммитинин тарыхы 2004-жылдан башталат. Ошол жылы Астанада регион өлкөлөрүнүн өкмөттөрү менен Күн чыгыш өлкөсүнүн ортосунда диалог башталганы жарыяланган. Ал кезде диалогдун негизги максаттары төмөнкүчө белгиленген:
▪️ Борбор Азияда тынчтыкты, туруктуулукту жана демократияны бекемдөө;
▪️ региондун экономикалык кубатын арттыруу, реформаларды жүргүзүү жана социалдык өнүгүү;
▪️ ички регионалдык кызматташууну күчөтүү;
▪️ Борбор Азия, Япония жана дүйнөлүк коомчулук ортосундагы мамилелерди өнүктүрүү;
▪️ Япониянын Борбор Азия өлкөлөрү менен мындан аркы кызматташуусу.
Белгилей кетсек, 2004-жылдан кийинки «Япония — Борбор Азия» диалогу негизинен тышкы иштер министрлеринин деңгээлинен ашкан эмес. Бул жолу болсо саммитке Борбор Азиянын бардык беш өлкөсүнүн лидерлери жана Япониянын премьер-министри Санаэ Такаити катышат. Ошондуктан бул жолугушуу тарыхый деп аталып жатат.
Анда бул саммит мурдагы башка өнөктөштөр менен болгон форумдардан эмнеси менен айырмаланат?
Жөнөкөй айтканда, схема баягы эле: ресурстар — акча жана технологиялар үчүн. Борбор Азия өлкөлөрү бай жаратылыш ресурстарын сунуштайт, ал эми Япония каржылык каражат жана технология берет. Мындай эле мамиле АКШ, Кытай, Евробиримдик жана Россия менен да бар (акыркы учурда Батыш санкциялары менен байланышкан өзгөчө нюанстарды эске албаганда). Айырмасы — кээ бир өнөктөштөр агрессивдүү, айрымдары цивилизациялуураак. Бирок негизги идея — эки тараптын тең пайда көрүүсү.
Ал эми «жашыл экономика», билим берүү жана маданий программалар сыяктуу темалар — жагымдуу, бирок бүгүнкү күндө милдеттүү болуп калган кошумча бонус.
Ушундай прагматикалык мамиле шартында 2004-жылы жарыяланган стратегиялык максаттар реалдуу кызыкчылыктар менен кайчы келип калышы мүмкүн. Айрыкча демократияны бекемдөө тууралуу ураандар.
Чынында эле, демократия менен туруктуулуктун азыркы регионалдык абалга канчалык тиешеси бар? Япония бул жерде кандай ролду ойнойт? Биринчиден, жапондордун демократия тууралуу түшүнүгү америкалыктардыкынан, андан да европалыктардыкынан айырмаланышы мүмкүн. Экинчиден, алар Борбор Азияда демократияны ким менен өнүктүрмөкчү?
Андан тышкары, азыркы шартта демократия тынчтык менен туруктуулукту чыңдайбы деген суроо да талаштуу. Россиянын мисалында согуш шартында автократиянын мобилизациялык ресурсу жогору экени көрүнүп турат. Региондо да локалдык кагылышуулар болбойт деп эч ким кепилдик бере албайт. Айрыкча Тажикстан менен Афганистандын ортосундагы татаал мамилелерди эске алганда. Афганистандагы көп сандагы куралчан исламчыл топтор кырдаалды каалаган убакта курчутушу мүмкүн.
Балким, ошондуктан акыркы жылдары демократия жана адам укуктары тууралуу ураандар экинчи планга сүрүлүп, бүдөмүк келечекке жылып кетти.
Кеңеш арзан, бирок…
Акыркы жылдары дүйнөлүк саясатта тектоникалык өзгөрүүлөр болду. Совет мезгилинде «тарыхтагы инсандын ролу» тууралуу айтылып, негизги нерсе коомдун объективдүү мыйзамдары деп эсептелчү. XXI кылым бул теорияларды жокко чыгарды. Бүгүнкү күндө дүйнөлүк саясатты Трамп, Путин же Си Цзиньпин сыяктуу жеке инсандар аныктап жатат.
Мындай шартта мамлекет башчыларынын жеке мамилелери чечүүчү мааниге ээ болуп калды. Бирок бул лидерлер көп учурда туруксуз, айрымдары (мисалы, Трамп) позициясын бат-баттан өзгөртөт.
Мунун кесепетинен ири согуштардан тартып экономикалык чечимдерге чейин көп нерсе биринчи адамдардын жеке байланыштары аркылуу чечиле баштады. Ошондуктан саясат таануучулардын «кантип сүйлөшүү керек» деген кеңештери көп учурда ишке ашпай калат.
Мисалы, жакында өткөн «Борбор Азия — АКШ» саммити сырткы көрүнүшү боюнча жакшы өткөн. Бирок анын натыйжалары табышмактуу бойдон калууда. Өзбекстан АКШ экономикасына 100 млрд доллардан ашык инвестиция салат деген билдирүү көп суроолорду жаратты: бул жакшы кабарбы же кооптонууга негиз барбы?
Ошол эле учурда Казакстандын президенти Токаев Трамп менен жолуккандан кийин дароо Путинге барды. Бул жолугушуунун өтө жылуу маанайда өтүшү айрым эксперттерге АКШ саммитинен болгон нааразычылыктын белгисиндей сезилди.
Юбка кийген «Талибан»
Бул контекстте Япониянын азыркы премьер-министри Санаэ Такаити ким экенин карап көрүү маанилүү. Ал — Япония тарыхындагы бул деңгээлдеги биринчи аял премьер. Анын башкы өзгөчөлүгү — катуулук. Ал өзүнө идеал катары Маргарет Тэтчерди эсептейт.
Такаити 2025-жылдын 21-октябрынан бери премьер-министр. Анын урааны: «Японияны кайра чокуга чыгаралы!». Бул ураан Трамптын «Американы кайра улуу кылабыз» деген чакырыгына окшош болгону менен, Япония үчүн бул башкача мааниге ээ.
Такаити улутчул жана аскерий позициясы менен белгилүү. Ал Конституцияга карабай, Япония аймагына АКШнын ядролук куралын жайгаштырууну сунуштаган. Бул, албетте, Кытайды катуу нааразы кылды.
Ал Тайвандын айланасындагы кризисти Япония үчүн «экзистенциалдык коркунуч» деп атаган соң, Кытай менен дипломатиялык жаңжал чыккан. Кытайдын Осакадагы башкы консулу социалдык тармакта Такаитини коркуткан билдирүү жазып, кийин өчүрүүгө аргасыз болгон.
Такаити Ясукуни ибадатканасына барган саясатчылардын катарына кирет. Ал жерде согуш кылмышкерлери да эскерилет. Бул да Кытай үчүн өтө сезимтал маселе.
Ички саясатта Такаити «салттуу жапон баалуулуктарын» кайтарууну, медианы катуу көзөмөлдөөнү жана миграцияны чектөөнү колдойт. Ал феминизмди колдобосо да, өзү аял катары бийликтин чокусуна жеткен. Мындан тышкары, ал император тактысына аялдардын отурушуна каршы, бирок анын күйөөсү анын фамилиясын алып жүрөт.
Мурунку премьер Фумио Кисида Такаитини ашкере оңчул көз караштары үчүн «Талибан Такаити» деп атаган. Ал 2014-жылы жапон неонацисттеринин лидери менен чогуу сүрөткө түшкөнү да белгилүү.
Экономикада ал агрессивдүү бюджеттик стимулдаштырууну колдонуп, тескери натыйжага жеткен: инвесторлор чочуп, иена кескин арзандаган. Бул көрүнүш «Такаити эффекти» деп аталып калган.
Тандоого жол жок
Жогоруда айтылгандардын баарына карабай, Япония менен сүйлөшүүлөр Борбор Азия үчүн олуттуу коркунучтарды жаратпайт деп күтүлүүдө. Тескерисинче, пайдасы көп:
▪️ өнөктөштөрдү диверсификациялоо, Кытай жана Россияга көз карандылыкты азайтуу;
▪️ алдыңкы технологияларга жетүү;
▪️ инфраструктуралык долбоорлорду каржылоо;
▪️ чийкизатка эмес, кайра иштетүүгө жана адамдык капиталга инвестиция;
▪️ эл аралык аренада саясий салмакты күчөтүү.
Бирок кемчиликтер да бар: карыздын көбөйүү коркунучу, өлкөлөр ортосунда жапон инвестициясы үчүн атаандаштык жана Кытай менен Россиянын нааразы реакциясы.
Ошентсе да, Япония менен кызматташуу Борбор Азия үчүн пайдалуу жана келечектүү багыт экени талашсыз. Маселе — жетишилген макулдашууларды ишке ашырууда бюрократия жана коррупция тоскоол болбойбу дегенде. Бирок бул — таптакыр башка тема.
