АКШ Орусия менен Кытайды дүйнөлүк транспорт каттамдарынан обочолонтуу аракетин улантууда. Ошол эле учурда Вашингтон башка мамлекеттерди, атап айтканда, Азербайжанды өзүнүн геосаясий оюндарына тартууга аракет кылууда.
АКШнын мамлекеттик катчысынын Европа жана Евразия иштери боюнча жардамчысы Жеймс О’Брайен шейшембиде билдиргенине караганда, АКШ Борбор Азия өлкөлөрүнөн Орусия менен Кытайды айланып өтүп, Армения менен Азербайжандын аймактары аркылуу дүйнөлүк рынокко жаңы кургактык жолун түзүү мүмкүнчүлүгүн карап жатат.
«Борбор Азия өлкөлөрү укмуштуудай бай, азыр алардын дүйнөлүк рынокко чыгуунун жалгыз варианттары Орусия же Кытай аркылуу. Эгерде биз Армения же Азербайжан аркылуу өтүүчү жолду ача алсак, анда алар дүйнөлүк рынокко чыгып, Орусия менен Кытайдан алда канча азыраак көз каранды болушат», – деди О’Брайен Сенаттын Эл аралык байланыштар боюнча комитетинде.
Мына ушул жерден суроолор туулат: эмне үчүн АКШ бул тууралуу Борбор Азия өлкөлөрүнүн өзүнөн сурабай туруп, Бакуга эскертпестен эл аралык транзит картасын кайра түзүүнү чечти? Ал эми АКШнын ушул сыяктуу демилгелери түздөн-түз Борбор Азия өлкөлөрүндө кандай бааланат? Caliber.Az кабарчысы аларга жооп берүү үчүн Борбор Азия чөлкөмүндөгү эксперттерге кайрылды.
Кыргызстандык талдоочу Медербек Корганбаевдин айтымында, Вашингтондун жогорудагы ниети көптөгөн суроолорду жаратууда.

«Учурда Борбордук Азия чөлкөмүндө америкалыктардын ири соода-экономикалык катышуусу дээрлик жок жана иш жүзүндө эч качан болгон эмес. СССР кулагандан кийин Америка Кошмо Штаттары Борбордук Азия өлкөлөрүндө бир гана саясий максаттарды көздөгөн, бул анын карамагындагы бейөкмөт уюмдарды, көз карандысыз ММКларды жана батышчыл коомдук кыймылдарды түзүүдө жана каржылоодо чагылдырылган. Америкалыктар Борбор Азия республикаларындагы жарандык коомдун аң-сезимине ар дайым таасир этүүгө умтулуп келишкен, бирок алардын экономикалык бакубаттуулугуна эмес. Американын жаңы альтернативалуу логистикалык жолдорду түзүү пландары, кыязы, Вашингтондун Кытайдын Борбор Азиядагы өсүп келе жаткан таасирин азайтуу каалоосу менен байланыштуу. АКШ аймактагы күчтөрдүн тең салмактуулугун өз пайдасына өзгөртүп, Кытайга тоскоолдуктарды жаратууну каалайт. КЭРдин өнүгүшү жана анын Борбор Азия мамлекеттери менен кызматташтыгы америкалык басма сөздө Кытайдын экономикалык экспансиясы катары көрсөтүлүүдө», – деп белгиледи саясат таануучу.
Маалым болгондой, Өзбекстан-Кыргызстан-Кытай темир жолунун курулушу 2024-жылы башталган. Корганбаевдин айтымында, бул Вашингтондо кыжырданууну жаратууда. Бирок ал Американын Кытай менен Орусиянын катышуусуз же аларды айланып өтпөстөн жаңы транспорттук каттамдарды куруу долбоору күмөн жаратат деп эсептейт.
«Ар кандай саясат жана экономика географиянын алдында алсыз. Америкалыктар канчалык каалабасын, алар Борбор Азиядагы соода-экономикалык мамилелерди өзгөртө алышпайт. Бүгүнкү күндө Борбор Азия алкагынын өлкөлөрү Россия жана Кытай менен товарларды экспорттоо жана импорттоо жагынан бекем байланышта. Америкалыктар океандын ары жагында турушат жана алардын Борбордук Азияга аскердик-техникалык жана саясий кызматташуудан башка сунуш кыла турган эч нерсеси жок», – деп баса белгиледи саясат таануучу.
Анын айтымында, АКШнын мындай мамилеси Борбор Азия өлкөлөрүнүн нааразылыгы менен кабыл алынат.
“Албетте, эч кандай. Жогоруда айткандай, мунун баары географиядан келип чыгат. Дөңгөлөктү кайра ойлоп табуунун кереги жок. Америкалыктар Армениянын аймагы аркылуу жаңы транспорттук артерияларды курууну сунуштап жатышат, бул ансыз деле ишенбөөчүлүктү жаратууда. Эмне үчүн АКШ учурда Баку менен Ереван ортосундагы мамилелер чыңалган бойдон калып жатканын эске албайт? Эгерде Батыш армян армиясын кайра куралдандырып, армяндардын жардамы менен жаңы куралдуу кагылышууларды чыгарууга аракет кылып, Түштүк Кавказдагы кырдаалды ар кандай жол менен дестабилдештирүүгө аракет кылып жатса, Армения аркылуу кандай кургактык соода жолу жөнүндө сөз кылууга болот? Бул жерде логика кайда?», – деди М.Корганбаев.
Казакстандык саясат таануучу жана экономист Атбек Айтматовдун айтымында, АКШ балким биринчи жолу Орусия жана Кытай менен кастыктын шартында постсоветтик мейкиндиктеги өлкөлөргө карата өзүнүн чыныгы максаттарын жана пландарын жарыя кылды.

«АКШ Евразиядагы саясий таасирдин жаңы стратегиясын иштеп чыкты, бирок ошол эле учурда бул өтө олдоксон, ал тургай, мен айтаар элем, аймактын өлкөлөрүнө кол салуу болуп саналат, анткени ал мамлекеттердин элдеринин кызыкчылыктарын одоно түрдө бурмалап жатат. Түштүк Кавказ жана Борбор Азия АКШнын мамилесинин негизинде Кытайдан Европага созулган Жибек-Жолу жана Орто коридор концепциясы Вашингтондун кызыкчылыгына ылайыкташтырылып, кайра каралышы керек. Эмне себептен? Анан эмне үчүн АКШ Борбор Азия өлкөлөрүн Кытайга көз каранды деп чечти деген суроо жаралат?
Вашингтон Борбор Азия мамлекеттеринин Кытай жана Орусия менен байланышы канчалык бекем экенин түшүнбөй жаткандай. Бирок эң негизгиси Вашингтон эмнеге чакырып жатат? Жибек-жолунун негизги транспорттук жолдорун өзгөртүп, аларды альтернативалуу жол менен – түз эле Жакынкы Чыгыштагы кагылышуулардын чок ортосуна багыттоодо. Ал эми АКШнын айтымында, мындай каттамдардын коопсуздугу кантип камсыздалат? Бул жөн эле демагогия, популизм окшойт», – деп жыйынтыктады А. Айтматов.
Булак: Calibre.Az



















