Акыркы жумада Тажикстан–Афганистан чек арасында ал жерде иштеп жаткан кытай жарандарына кол салуу окуялары катталып, беш кытай жараны курман болду. 26-ноябрда «Шохин СМ» тоо-кен ишканасынын үч кызматкери дрон соккусунан каза болгон. 30-ноябрда China Road and Bridge Corporation компаниясынын эки кызматкери афган аймагынан аткылоонун натыйжасында өлтүрүлгөн. Мындай чагымчылдык аракеттердин артында ким турат? Бул куралдуу окуялардын себеби жана артында ким тургандыгы тууралуу саясый эксперт Косим Бекмухаммад “Евразия Тудей” агенттигине төмөнкүдөй эксклюзивдүү маалымат берди:
– Өткөн аптада Тажикстандын чек ара райондорунда Афганистандан эки куралдуу кол салуу болду. Натыйжада беш кытай жараны каза таап, дагы бешөө жаракат алышты. Бул окуялар Душанбе менен Бээжиндин Афганистандын түндүгүндө активдешкен террористтик топтор тууралуу тынчсыздануусун күчөтүп, жаңы коопсуздук чараларын көрүүгө жана дипломатиялык байланыштарды активдештирүүгө түрткү болду.
Кытайдын Тажикстандагы элчилиги чек арага жакын аймактарда иштеген бардык кытай компанияларын жана жарандарын бул аймактарды таштап чыгууга чакырды. Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон өлкөнүн күч түзүмдөрүнүн жетекчилери менен жыйын өткөрүп, Афганистан жарандарынын чек арадагы мыйзамсыз жана провокациялык аракеттерин кескин айыптап, мындай окуялардын кайталанышына жол бербөө үчүн натыйжалуу чараларды көрүүнү тапшырды.
Мындан тышкары, талибдер бийликке кайтып келгенден кийинки төрт жыл ичинде биринчи жолу Тажикстан менен Талибан тышкы иштер министрлери телефон аркылуу сүйлөшүүсүн өткөрүп, чек арадагы коопсуздук жана региондогу туруктуулук маселелерин талкуулашты.
Ошол эле учурда Reuters агенттиги Тажикстан Россия аскерлерин Тажикстан–Афганистан чек арасын биргелешип кайтаруу тууралуу ЖККУ менен сүйлөшүп жатканын билдирди. Бирок Тажикстандын ТИМи бул маалыматты четке какты. Алардын билдирүүсүндө Reuters «эл аралык коомчулукка туура эмес маалымат берди» деп айтылып, чек арадагы кырдаал туруктуу жана өлкөнүн компетенттүү органдарынын толук көзөмөлүндө экени белгиленди.
Афганистандын түндүгү — террористтик топтордун башпаанеги
Бадахшан, Тахар, Кундуз жана Баглан сыяктуу түндүк провинцияларында талибдер толук көзөмөлдөй албай турган көп сандаган террористтик топтор бар. Бул аймактардагы туруктуулуктун жоктугу дал ушул топторго пайдалуу. Ошондуктан Душанбе менен Кабулдун ортосунда дипломатиялык байланыштар түзүлө баштаган учурлар дал ушул топтор үчүн ыңгайлуу мезгил болуп саналат.
Мындай чабуулдар аркылуу алар талибдердин Афганистан аймагын толук көзөмөлдөөгө алы жетпей жатканын көрсөтүүнү, ошондой эле Тажикстанга чек аранын коопсуздугу боюнча Кабулга ишенүү мүмкүн эместей көрүнүш жаратууну көздөйт.
Кытай жарандарына кол салуулар да кокустук эмес. Кытай Борбор Азияда жана Афганистанда инфратүзүмдү өнүктүрүүдө маанилүү роль ойнойт. Айрыкча «Вилаят Хорасан» сыяктуу террористтик топтор Кытайды «уйгур мусулмандарын кысымга алууда» деген шылтоо менен идеологиялык душман катары карашат жана анын региондогу позициясына нааразы болушат.
Ошондуктан бул чабуулдар эл аралык реакцияны күчөтүү, Кытайдын инвестицияларынын азайышына шарт түзүү жана анын Борбор Азиядагы таасирин солгундатып коюу максатын көздөйт.
Андан тышкары, Кытай Афганистанда, айрыкча кен байлыктарды казып алуу тармагында, эң ири чет элдик инвестор болуп саналат. Демек, кытайларга кол салуу — талибдердин позициясына да сокку урууну билдирет. Бул жагдайды Кабул жетекчилиги да түшүнүп турат, ошондуктан талибдер Афганистандын түндүгүндөгү топторду көзөмөлдөөгө көбүрөөк аракет кылышы мүмкүн.
Кол салуунун артында кайсы топтор турушу мүмкүн?
Талибдер бул чабуулдарды айыптап, алар «региондогу өлкөлөрдүн ортосуна ишенимсиздик жаратууну көздөгөн күчтөр тарабынан жасалган» деп билдиришти, бирок конкреттүү аттарды аташкан жок.
Эң ыктымал аткаруучулар төмөнкү топтор болушу мүмкүн:
«Вилаят Хорасан» — акыркы жылдары Афганистанда жана Пакистанда кытай жарандарына жана объектилерине көптөгөн кол салууларды жасаган. Бул топтун Тажикстан чек арасындагы чабуулу талибдердин аброюна шек келтирүүнү көздөйт.
«Ансаруллах» — Тажикстан–Афганистан чек арасын дестабилизациялоону максат кылган.
«Исламдык Түркстан партиясы» — Кытайга каршы идеологиялык мотивдери күчтүү.
Мындан тышкары, айрым талиб командирлери да, өзгөчө контрабанда жана кен казуу сыяктуу кирешелерден ажырап калгандар, бул топтор менен кызматташкан болушу мүмкүн.
Сырткы оюнчулардын кызыкчылыктары
Афганистан – Борбор Азия чек арасындагы туруксуздук айрым өлкөлөрдүн кыска мөөнөттүү геосаясий кызыкчылыктарына туура келиши мүмкүн, бирок жалпы алганда көпчүлүк үчүн олуттуу коркунучтарды жаратат.
Россия үчүн Борбор Азия — тарыхый, геосаясий жана экономикалык кызыкчылыктардын аймагы. ЖККУ мүчөлөрүнө сырттан келген террористтик коркунуч Москвага региондогу аскерий катышуусун күчөтүүгө укуктук негиз берет.
АКШ үчүн Борбор Азиядагы туруксуздук азыркы шартта пайдалуу эмес, анткени жаңы келишимдер, инвестициялар жана ресурстарды өздөштүрүү боюнча пландар жүрүүдө. Ошентсе да бул сыяктуу чабуулдар Вашингтонго чалгындоо жана антитеррордук кызматташтыкты кеңейтүү үчүн жүйө болушу мүмкүн.
Пакистан Кытайдын стратегиялык өнөктөшү болгондуктан, кытай жарандарына кол салууга катышуусу дээрлик мүмкүн эмес. Бул Исламабаддын негизги кызыкчылыктарына каршы келет.
Кытай болсо дипломатияны активдештирип, Борбор Азия өлкөлөрү, айрыкча Афганистан менен эң узун чек араны бөлүшкөн Тажикстан менен коопсуздук кызматташуусун күчөтүшү күтүлүүдө.
Жыйынтык
Тажикстандын чек ара райондорунда кытай жарандарына каршы жасалган акыркы чабуулдар Афганистандын түндүгүндө активдешкен террористтик топтордон чыккан коркунуч күчөгөнүн көрсөттү. Мындай шартта Борбор Азия өлкөлөрүнүн коопсуздук жаатындагы өз ара аракеттенүүлөрү, ошондой эле ЖККУ жана ШКУнун ролу буга чейин болуп көрбөгөндөй маанилүү болууга тийиш.


















