Дүйнө жүзүндөгү дээрлик көпчүлүк мамлекеттерге АКШ тарабынан салган тарифтик саясаттан жаралган соода согуштун шартында Евробиримдик соода мамилелерин диверсификациялай баштады. Буга “Евробиримдик – Борбор Азиянын” биринчи саммити да салым кошушу мүмкүн. Европалыктар аймактагы катышуусун кантип кеңейтип жатканы тууралуу РБК басылмасы атайын макала жарыялады.
3-апрелде Самаркандда Европа Кеңешинин төрагасы Антонио Кошта, Еврокомиссиянын төрайымы Урсула фон дер Ляйен жана Борбор Азиядагы беш өлкөнүн: Казакстан, Кыргызстан, Тажикстан, Түркмөнстан жана Өзбекстандын президенттеринин катышуусунда Самаркандда эки күндүк “Евробиримдик – Борбор Азия” саммити башталат. Бул жыйынга Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев төрагалык кылат. Саммит алгач 2024-жылы өтүшү керек болчу, бирок былтыркы Европарламентке шайлоого жана андан кийин Евробиримдиктин жетекчилигинин алмашуусуна байланыштуу кийинкиге жылдырылып калган болчу.
Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев “Евроньюс” телеканалына берген маегинде “Борбор Азия тарыхтын артында эмес, өзүнүн стратегиялык күн тартибин түзүп, динамикалуу өнүгүп жаткан аймакка айланууда. Региондогу саясий консолидация, жетишилген ишенимдин жогорку деңгээли жана биргелешкен экономикалык демилгелер туруктуу өнүгүү үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү жаратты”, – деди.
Өзбек саясатчынын айтымында, Евробиримдиктин аймакка болгон кызыгуусу артып баратат, акыркы жети жылда өз ара соода жүгүртүү төрт эсеге өсүп, 54 миллиард еврого жеткен.
Буга чейин белгилүү болгондой, Борбор Азия дүйнөлүк ири мамлкеттер менен, башкача айтканда, Орусия, Кытай, АКШ, Германия, Индия менен “CA+1” форматында диалог жүргүзөт. Евробиримдик менен мындай жолугушуулар министрлер деңгээлинде – акыркысы, 2025-жылдын 20-27-мартында Ашхабадда өткөн.
Саммитте эмнелер талкууланат?
Брюссель талкуулоо үчүн төмөнкү темаларды белгиледи: көп тараптуу кызматташтык; жалпы коопсуздук көйгөйлөрү; соода-экономикалык жана инвестициялык байланыштарды чыңдоо; адамдардын ортосундагы байланыштар; энергетика, жашыл өтүү мезгили, Евробиримдиктин “Global Gateway” (“Глобалдык эшик”) инвестициялык демилгесинин алкагында климат-нейтралдуу экономика жана байланыш (бул – 2021-жылдан 2027-жылга чейин, Биримдик чет өлкөлөрдү өнүктүрүүгө инвестициялоо үчүн 300 миллиард евро сарптоону каалайт).
Евробиримдиктин баамында, саммитти өткөрүү “(эки аймакта) эки тараптуу мамилелерди активдештирүүгө жана аймактык кызматташтыкты чыңдоого геосаясий кызыкчылыгын көрсөтөт”. “Биз баш аламандыктын жана бытыранды коомдо жашап жатабыз, бул жерде бирден-бир алгылыктуу чечим Евробиримдиктин тынчтыкты жана гүлдөп-өнүгүүнү алга жылдыруу үчүн күчтүү өнөктөштүктү куруу болуп саналат”, – деди Кошта. “Биринчи жолу өтүп жаткан “Евробиримдик – Борбор Азия” саммити эл аралык укукту толук урматтоо менен тынчтык, коопсуздук жана туруктуу өнүгүү үчүн биргелешип иштөө боюнча биздин милдеттенмебизди бекемдейт”.
Ал эми Фон дер Ляйен Борбор Азия менен мамилени чыңдоо ЕБнин тышкы сооданы диверсификациялоо саясатынын бир бөлүгү экенин, анын жардамы менен биримдик Дональд Трамп баштаган тарифтик согуштун кесепеттерин жоюуга аракет кылып жатканын айтты (АКШнын болот жана алюминий импортуна 25% тарифи 12-марттан тарта күчүнө кирди, ал эми 2-апрелден тарта автоунаалардын импортуна дагы ошондой тариф иштей баштады).
“Буга чейин Европанын 76 өлкө менен соода келишимдери болгон, биз азыр бул тармакты кеңейтип жатабыз”, – деди Еврокомиссиянын башчысы 1-апрелде Европарламентте сүйлөп жатып. Буларга кошумчалап ал Евробиримдик жакында Mercosur, Мексика жана Швейцария менен мындай келишимдерге кол койгонун, Түштүк Африка менен соода өнөктөштүгү жөнүндө макулдашканын жана Индия, Индонезия жана Таиланд менен ушундай эле келишимдерди түзүүнү пландап жатканын белгиледи.
“Ушул жуманын аягында төрага Кошта экөөбүз Самаркандга Европа Биримдиги менен Борбор Азиянын ортосундагы биринчи саммитке катышабыз”, – деген Ляйен аймакты «артыкчылыктуу өнөктөш» деп атап, Өзбекстандагы сүйлөшүүлөрдө соода байланыштары, транспорт, маанилүү чийки зат, санариптик коммуникациялар, суу ресурстары жана энергетика тармагындагы кызматташтык талкууланаарын белгиледи.
Мындан сырткары, Европа дипломатиясынын башчысы Кажа Каллас 27-мартта Ашхабадда өткөн Евробиримдиктин жана Борбор Азиянын министрлеринин 20-жыйынынан кийин сүйлөгөн сөзүндө маалымдагандай, Самаркандда аймактагы коопсуздук маселеси күн тартибинде болот. “Терроризм айрыкча Ооганстан менен чектеш Борбор Азия өлкөлөрү үчүн коркунучу реалдуулук”, – деген Каллас.
“Биз чек араларды колдоого, коопсуздукту камсыздоого, ошондой эле чек ара аймактарындагы жамааттардын жашоо шарттарына көңүл бурабыз”, – деп кошумчалаган ал.
Ал эми Мирзиёевдин айтымында, Борбор Азия Евробиримдик менен “Ооганстанга учурдагы кризистерди жеңүүгө гана эмес, узак мөөнөттүү келечекте да өнүгүүгө жардам бере турган позитивдүү күн тартибин жана демилгелерди биргелешип илгерилетүүгө” даяр жана бул жерде билим берүү тармагында өлкөгө колдоо көрсөтүү башкы ролду ойнойт.
“Борбор Азия жана Евробиримдик терроризмге, экстремизмге жана трансулуттук кылмыштуулукка, анын ичинде баңги аткезчилигине каршы күрөшүүдө жалпы көйгөйлөргө туш болууда, ошондуктан бул тармак негизги маселелердин бири болуп саналат”, – деди ал.
Украина жана чөлкөмдүн Орусия менен мамилеси темасы Евробиримдиктин делегаттары же башка катышуучулар тарабынан өзгөчө белгиленген жок. Бирок Каллас украин жаңжалына байланышкан маселелерге токтолду: анын айтымында, Ашхабаддагы жолугушууда ал “Европалык санкцияларды, анын ичинде Борбор Азия аркылуу айланып өтүүгө” каршы күрөшүүнүн маанилүүлүгү тууралуу айткан.
“Мен бул санкциялар сиздердин экономикаңыздарга зыян келтирип жатканын түшүнөм, бирок биз баарыбыз бул согуштун бүтүшүн каалай турганыбыз айдан ачык. Ал эми бул согуш бүтүшү үчүн биз күч-аракетибизди Орусия анын согушун каржылай албасына ынануубуз керек. Орусиялык компаниялардын санкцияларды айланып өтүү үчүн Борбор Азияга кайрылуусуна жол берилбеши керек”, – деди европалык дипломатиянын башчысы.
Аймактагы өлкөлөр Евробиримдиктин Орусияга каршы санкцияларына кошула элек. Тактап айтканда, казак бийлиги алардын өндүрүүчүлөрүнө зыян келтире турган чектөөлөрдү киргизбей турганын, бирок бул чектөөлөрдү айланып өтүүгө да көмөктөшпөй турганын билдирген.
Евробиримдик жана Борбор Азия саммитке кандай даярданышты?
12-марттан 18-мартка чейин саммитке даярдыктын алкагында эл аралык өнөктөштүк боюнча Еврокомиссары Йозеф Сикела бардык беш мамлекетте болду. Визитинин жүрүшүндө ал фон дер Ляйен белгилеген темаларды талкуулады жана төмөнкү багыттар боюнча келишимдерге кол коюуга катышты.
Транспорт. 2013-жылы калыптана баштаган жана Кытай, Казакстан, Каспий деңизи, Азербайжан, Грузия жана Европа өлкөлөрүн бириктирген эл аралык логистикалык жол – Транскаспий транспорт коридорун (TCTC) өнүктүрүү приоритеттүү милдеттердин бири болгон. 13-мартта Астанада Европа инвестициялык банкы (ЕИБ) менен Казакстандын Өнүктүрүү банкы алкактык кредиттик келишимге кол коюшту, ага ылайык ЕИБ TMTMге 200 миллион евро инвестициялайт. Калластын айтымында, Европа бул долбоорго 10 миллиард евродон ашык инвестиция салууга даяр.
Түркмөнстанда Сикела ТИТРдин негизги пункттарынын бири болгон Түркмөнбашы эл аралык деңиз портуна барды жана ЕБ анын инфраструктурасын модернизациялоого даяр экенин билдирди.
Өзгөчө маанилүү ресурстар. Астанада Евробиримдик менен Казакстандын өкүлдөрү да биргелешкен долбоорлор жана маанилүү ресурстарды жеткирүү боюнча 3 миллион евролук келишимге кол коюшту. ЕБ 2024-жылы тиешелүү документте алардын тизмесин бекиткен; Ага боксит, алюминий, бериллий, бор, кобальт, кокстоочу көмүр, жез, литий, магний, марганец, графит, фосфор жана башкалар кирген.
Суу саясаты, энергетика жана климат. Бул жаатта Евробиримдик менен Борбор Азия Сикеланын сапары учурунда үч келишим боюнча макулдашты. Биринчиден, бул Тажикстанга электр тармактарын модернизациялоо үчүн 20 миллион евро грант, ошондой эле Европа реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынан (ЕРӨБ) кайра жаралуучу энергия долбоорлору үчүн 30,1 миллион евро насыя. Экинчиден, бул пахтанын нарк чынжырын түзүүнүн алкагында жашыл өткөөл мезгилди колдоо үчүн Тажикстанга Евробиримдиктен 16,6 миллион евро жана Германиядан 1,5 миллион евро грант. Акырында Кыргызстанга 42 миллион евро насыя жана ЕРӨБ 6 миллион евро грантынан тышкары, сууну үнөмдөөчү технологияларды жана айыл чарбасына инновацияларды киргизүү үчүн Кыргызстанга 15 миллион евро грант каралган.
Санариптик байланыш жана инновация. Бул жаатта эки келишимге кол коюлду, анын максаты – Борбор Азияда “аймактын калкы үчүн санариптик ажырымды кыскартууга, экономикалык өсүштү, киберкоопсуздукту колдоого жана бизнестин жаңы мүмкүнчүлүктөрүн түзүүгө” жардам берүү болуп саналат. Булар санариптик инфраструктураны жана интеграцияны жакшыртууну көздөгөн Борбордук Азия үчүн Connectivity (C4CA) долбоорлору жана EIB менен Борбордук Азиядагы алыскы аймактардагы калк үчүн спутниктикке туташуу.
Бул макулдашуулар менен бирге 2021-2027-жылдар аралыгындагы ЕБ – Борбор Азия өнөктөштүк программасы 567 миллион еврону түзөт.
Евробиримдик Борбор Азия менен мамилесин кантип өнүктүрүүдө?
Европа Биримдиги Борбордук Азияга стратегиясын 2007-жылы кабыл алып, аны 2019-жылы кеңейте баштаган. Брюсселдин Борбор Азияны “барган сайын маанилүү өнөктөш” деп эсептешинин себептери бар, анткени анын Европа менен Азиянын кесилишиндеги стратегиялык географиялык жайгашуусу, Евробиримдикке энергия импорттоодогу үлүшү, 70 миллион калкы бар рыноктун потенциалы, Евробиримдиктин чөлкөмүндөгү коопсуздукту камсыз кылуусу саналат. Стратегияда Евробиримдик үч приоритетти белгилеген.
Биринчиси: Туруктуулук үчүн өнөктөштүк – бул “демократияны, адам укуктарын жана мыйзам үстөмдүгүн бекемдөөгө” тийиш болгон аймактын көйгөйлөрүн чечүүгө багытталган өнөктөштүк.
Экинчиси: “Өнүгүү үчүн өнөктөштүк” – жеке секторду, инвестициялык чөйрөнү, инновацияларды жана изилдөөлөрдү өнүктүрүү; Евробиримдик Борбор Азиянын калган өлкөлөрүнүн Дүйнөлүк Соода Уюмуна (ДСУ) кирүүсүн жеңилдетүүгө убада кылган – 2024-жылдын августунан тарта Казакстан менен Тажикстан уюмга кошулган.
Үчүнчүсү: “Чогуу жакшы иштөө” – саясий диалог, жарандык коомду өнүктүрүү, элдик дипломатия.
Аталган аймак менен кызматташуу ар бир республика менен Өркүндөтүлгөн өнөктөштүк жана кызматташтык келишимине (EPCA) негизделет; Евробиримдик 2015-жылы Казакстан менен, 2024-жылы Кыргызстан менен ушундай документке кол коюп, Тажикстан жана Өзбекстан менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жатат. 2023-жылдын октябрь айында Европа Биримдиги менен Борбордук Азия эки аймактын ортосундагы байланыштарды тереңдетүү боюнча биргелешкен “жол картасын” кабыл алышкан, анда, атап айтканда, тараптардын эң жогорку саясий деңгээлде үзгүлтүксүз жолугушуусу каралган.
Автор: Екатерина Постникова



















