Министрлер Кабинетинин Төрагасы Акылбек Жапаров баштаган өкмөттүн бардык мүчөлөрү кечээ Жогорку Кеңештин жыйынында 2022-жылдын мамлекеттик бюджетинин аткарылышы боюнча отчет берди. Ошондой эле отурумда 2023-жылдын бюджетине өзгөртүүлөрдү киргизүү маселеси менен катар келерки 2024-жылдын мамлекеттик бюджетинин долбоору да каралды.
Акылбек Жапаров 2022-жылдын бюджетинин аткарылышы боюнча отчет фракциялардан, депутаттык топтордон, ошондой эле бардык комитеттерден өткөнүн айтып, сөзүн коррупциядан баштады.
“Урматтуу Президентибиз өзүнүн акыркы интервьюсунда: “Коррупциянын тамырын 100 пайыз кыркып бүтө элек болсок дагы, 90 пайызын жойдук. Ошол үчүн бюджетибиз көтөрүлүп жатат” деди. Чындыгында 30 жылда өлкөнү басып кеткен саясий коррупция демонтажталды. Анын эң башкы далили – “Кумтөр”. Ал элге кайтарылды: 5 арбитраждык, 6 ар түрдүү эл аралык соттук процесстерди бүтүрдүк. Мындан тышкары Мегаком (300 млн$), Бител (75 млн$), Манас банк (18 млн$), Таш-Көмүрдөгү (60 млн$) завод боюнча иштерде 100% Кыргызстандын пайдасына соттук процесстерди жеңдик. Ушунун баарын саясий коррупция басып турган. Мен 20 жылда 3 жолу депутат болдум. Дүйнөлүк банктын “Многоликая коррупция” деген китебин канча жолу бийликтегилерге жеткире алган жокмун. Саясий коррупция болгон жерде ОПГ сөзсүз аралашат. Анткени ОПГ – саясий коррупциянын эгизи же бир тууганы! Бардык баскычтарда тазалануу иштери жүрүп жатат. Садыр Нургожоевич мамлекетти иретке келтирүү үчүн экономиканы мага, күч блогун Камчыбек Кыдыршаевичке берди. ОПГларга каршы аёосуз күрөш – бул мамлекетке салык төлөтпөй жүргөн, крыша болгондор менен күрөш! Булар менен аралашкан бардык мамлекеттик, муниципалдык кызматкерлер, ишкерлер тазаланып жатат” деди.
Министрлер Кабинетинин ичинде эч кандай түшүнбөстүктөр жок экенин белгилеген Акылбек Жапаров азыркы иш ыргагына чыдабагандар же мурдагыдай жүрө берсе болот дегендер өздөрү эле жолдон түшүп калып жатканын айтып, Жогорку Кеңеш менен Өкмөттүн ортосунда келишпеген бир да маселе жок экенин баса белгиледи.
“Баарыбыз Манастын кырк чоросундай күчтүү команда болуп иштедик. Ынтымак болбосо, мамлекет жоголот: “бирөө айдалып Кангайга, бирөө айдалып Алтайга, бирөө тентип Эренге, бирөө түшүп тереңге” кетет, эл таруудай чачырап, бөлөк калкка сиңип, тилин, дилин, үрп-адатын, наркын акырындап жогото берет, “миң да болсо кырылат, пил да болсо жыгылат”, элдин байлыгы да, көптүгү да, баатырдыгы да түккө турбай калат. Биримдик, ынтымак, акыл-эс, билим жана күчтүү саясий эрк – азыр мунун баары бизде бар!” деген Акылбек Жапаров 7-чакырылыш иштеп баштагандан бери Жогорку Кеңешке 359 мыйзам долбоору кирсе, анын 280ин колдоп бергенин, депутаттар тараптан 132 мыйзам долбоору демилгеленип, Садыр Жапаров 275ине кол койгонун, 84 эл аралык келишим ратификацияланганын айтып өттү.
Президент Садыр Жапаровдун командасы инфляциялык рисктер, валюталык рынокторго санкциялардын таасири, сырьёлук рыноктогу жана транспорттук-логистикалык коридорлор менен байланышкан чырлар, технологиялык чечимдердеги тоскоолдуктар, IТ адистериндеги кадрдык дефицит ж.б. мына ушундай кырдаалга карабастан, Кыргызстан акыркы жылдары өсүү динамикада болуп келе жатканын белгилеген Минкабтын Төрагасы бүт өлкөлөр менен мамилелер жакшырганын билдирди.
Макроэкономикада дүйнөлүк финансылык институттар ар түрдүү маанайдагы прогноздорду бергени менен Кыргызстанда туруктуу өнүгүү көрсөткүчтөрү катталды.
Садыр Жапаров бийликке келген жылы өлкөнүн ички дүң продукциясы минус 7,1%га төмөндөгөн. 2020-жылдан бери 439 млрд сомго өстү. 2022-жылдын ИДПсы 11,5 млрд долларды түздү. ИДПнын 1 трлндук көрсөткүчтөрүн басып өтүүдөбүз. Бул тарыхый учур. Ал эми 2024-жылы 2 эсе көбөйтүп, 1 трлн 259 млрд сомду түзөрү болжолдонууда.
Калктын жан башына ИДПнын көлөмү 2023-жылы 1900 долларда болору мерчемделип, ал 10 жылда 311 долларга өссө, Садыр Жапаров келгени 700 долларга өстү.
Инфляцияга карабастан айлыктардын реалдуу өлчөмүндө өсүштөр болуп жатат. Статкомдун маалыматы боюнча 9 айда 32 миң сомдон ашты. Анын реалдуу өлчөмү, керектөө бааларынын индексин эске алып эсептегенде 10,7%га өстү.
Инфляцияны улам ылдыйраак төмөндөтүп, 2023-жылдын 10 айдын жыйынтыгы боюнча 6,7% деӊгээлинде кармоого мүмкүндүк берип жатат, ал негизинен импорттук инфляция. Экономикада жана бюджеттик саясатта туура багытты алганыбыз үчүн инфляциянын деңгээлин 2024-жылы 9,5%га болжолдоп жатабыз (2022-14,7% факт; 2023-10,1% болжол).
Акылбек Жапаров отчетун андан ары улай айтып: “Мамлекеттик банктарды күчтөдүк. Биз алардын уставдык капиталын 100 млн доллардан ашырабыз дегенбиз, бул максаттарыбызга жеттик: РСК банктын уставдык капиталы 2020-жылы 2,3 млрд сом болчу, азыр 9,4 млрд сомго жетти, 4 эсеге көбөйдү. Айыл банктын уставдык капиталы 2020-жылы 3,5 млрд сом болсо, азыр 12,4 млрд сомго жетти, же 3,5 эсеге көбөйдү. Экөө тең өлкөдөгү эң ири банктардын катарына кирди. Бул иштер мамлекеттик программаларды ишке ашырууга жакшы түрткү болууда” деди.
Тышкы дипломатиялык карым-катнашта Президенттин натыйжалуу саясатынын аркасында тышкы экономикалык көрсөткүчтөрдүн көлөмү 2023-ж. янв.-сент. айларында 10,8 млрд долларды түзүп, 2022-жылга салыштырмалуу 26,2%га өсүш болду.
Акча которуулардын көлөмү 2018-жылы ИДПга карата 32,4%ды түзүп турган. 2022-жылы ИДПга карата 25,4%ды түздү. Акча которууларга болгон көз карандылык азаюуда, бул экономикабызда башка секторлордо өнүгүүлөр жандангандыгын билдирет. Бирок мекендештерибиздин акча которуулары биздин экономикабызга чоң салым экендигин танбайбыз.
Бюджеттик мыйзамдарда кандай өзгөрүүлөр менен келип жатабыз? – Бул бүгүнкү күндүн негизги суроосу болсо керек.
1-өзгөчөлүк мамлекеттик саясатта казнаны көбөйтүү – башкы артыкчылык болгонуна токтолгон Акылбек Жапаров: “Былтыр биз сиздерге келгенде мындан ары бир гана экономика менен иштейбиз дегенбиз, дал ушул багытта иштедик жана иштейбиз. Бюджеттин кирешелерин көбөйтүү, көмүскө экономиканын үлүшүн азайтуу үчүн реалдуу иштер жүрдү. Мамлекеттик башкаруу секторунун көрсөткүчү – конс.бюджет 2023-жылы 503,4 млрд сом бекитилген, бирок биз быйыл такталган бюджетте 570 млрд сомдон ашырабыз деп турабыз. 2024-жылы 600,7 млрд сом пландалды, бирок андан да көп болоруна ишенебиз” деди.
2-өзгөчөлүк катары баарын турукташтырып, профицит менен келгенин айтты. Мамлекеттик бюджетте 2024-жылгы киреше – 414,2 млрд сом болот. Чыгаша 394,2 млрд сомду түзөт. Акылбек Жапаров бюджет дефицит эмес, 20 млрд сом профицит менен аткарыларын билдирип:“Оптимист болуп кетип жатат” дебеңиздер, бирок муну жакшылыктын башаты болду деп кабылдоо туура болот. Анткени экономика силкинди. Бардык тармакта өнүгүүлөр башталды” деди.
3-өзгөчөлүк, салык жана бажы кызматкерлери коррупциядан арылып, профессионалдык компетенттүүлүгүн көрсөтүүдө. Консолидацияланган бюджеттин ресурстарынын басымдуу бөлүгүн Салык жана Бажы кызматтары аткарды.
Салык кызматы 2024-жылы 230 млрд сом күтүлүүдө, 2023-жылдын такталган (181) көрсөткүчүнөн 49 млрд сомго көп.
Бажы кызматы 2024-жылга 117,4 млрд сом табат, 2023-ж. бекитилген (94,6) көрсөткүчтөн 22,7 млрд. сомго көп болот. 2023-жылы такталган бюджетти 107,6 млрд сомго чыгарып келип жатабыз. Бажы кызматы 1-жолу 100 млрддык чекти өттү.
Зулпукаар Сапанов.


















