Тасманын негизги максаты — жаш Синанын билимине, инсандык дүйнөсүнө жана анын таң калыштуу жашоосуна көбүрөөк көңүл буруу.
Тажикстанда эгемендүүлүк жылдарында биринчи жолу медицина илиминин атасы, көрүнүктүү тажик-перс ойчулу жана акыны Абуали ибн Сина тууралуу көркөм тасма тартылууда. Тасманын режиссёру — Сохибёр Толиб.
Ал тасма тууралуу кеңири маалыматты «Азия-Плюс» басылмасына берген маегинде айтып берди.
Анын айтымында, идея «Тажикфильм» киностудиясы ата мекендик режиссёрлорго тарыхый көркөм тасмалар боюнча долбоорлорун сунуштоону сунуштагандан кийин пайда болгон. Натыйжада анын долбоору Көркөм кеңеш тарабынан жактырылып, тасмага каражаттын бир бөлүгү бөлүнүп берилген.
Жаңы тасма мурунку кинолордон эмнеси менен айырмаланат?
Совет мезгилинде Ибн Сина тууралуу кеминде эки тасма тартылган. Бирок жаңы долбоордун автору жаңы тасма совет доорунда тартылган кинолордон, анын ичинде Камил Ярматов тарткан тасмадан да олуттуу айырмаланарын түшүндүрдү.
Анын айтымында, советтик мезгилдеги кинематографияда толук чыгармачылык эркиндик болгон эмес жана бардык материалдар ошол кездеги саясаттын алкагында жаралган.
«Режиссёрлор советке чейинки тарыхты чындыгында кандай болсо ошондой жана ошол кездеги коомдун сулуулугун көрсөтүүдө эркин эмес болчу. Алар негизинен ошол мезгилдеги көйгөйлөрдү жана феодализмди чагылдырышкан. Ал эми бүгүнкү күндө биз үчүн мындай чектөөлөр жок», — дейт Сохибёр Толиб.
Ошол эле учурда режиссёр Синанын өмүр баянын тарыхый документтердин негизинде көрсөтүүнү көздөбөйт, анткени мындай тасмалар буга чейин эле тартылган. Жаңы долбоордо кинематографияга мүнөздүү сюжеттик баяндоого жана Синанын жаш кезине, өзгөчө ал башкаруучунун сарайында жүргөн мезгилине көбүрөөк көңүл бурулат.

Сохибёр Толибдин айтымында, долбоор боюнча изилдөө иштери жана сценарий жазуу иши үч айга жакын убакыттан бери уланып келет. Долбоор Көркөм кеңештин жана Тажикстандын Улуттук илимдер академиясынын адистеринин көзөмөлү алдында даярдалууда.
Толиб изилдөө сценарий жазуу талаптарына ылайык жүргүзүлүп жатканын, сценарийдин биринчи варианты даяр болгондон кийин илимий талкуулар өткөрүлөрүн белгиледи.
«Тажиктин тажик экенин далилдөөнүн кереги жок»
Айрым өлкөлөрдүн же изилдөөчүлөрдүн Ибн Синаны «түрк» же «өзбек» деп атоого аракеттенүүсү тууралуу сөз кылып, режиссёр ойчулдун тажиктик өзгөчөлүгү жана келип чыгышы тасмада табигый түрдө чагылдырыларын, муну атайын далилдөөнүн зарылдыгы жок экенин баса белгиледи.
«Тажиктин тажик экенин кимдир бирөөгө далилдөөнүн зарылдыгы жок. Сина тажик маданиятынын, тилинин жана чөйрөсүнүн негизинде өскөн. Тасмада бул эч кандай дооматсыз жана жасалма талаш-тартыштарсыз эле өзүнөн-өзү көрүнүп турат», — дейт Сохибёр Толиб.
Анын айтымында, тасманын негизги максаты — жаш Синанын билимин, инсандык дүйнөсүн жана таң калыштуу дүйнөсүн көбүрөөк чагылдыруу.
Тасма качан даяр болот?
Режиссёрдун айтымында, жаш Синанын ролуна актёр тандоо эң татаал этаптардын бири болуп эсептелет. Ал бул роль үчүн атайын даярдык талап кылынарын түшүндүрдү, анткени актёр перс жазмасын окууну гана эмес, настаалик ыкмасы менен тез жазууну да билүүгө тийиш. Настаалик — араб алфавитинин негизиндеги перс каллиграфиясынын эң кооз жана ийкемдүү стилдеринин бири.
«Мындай масштабдуу тарыхый тасманы жаратуу көп убакытты талап кылат. Келерки жылы шаар кварталдарын, сарайларды, медреселерди жана тарыхый көчөлөрдү курууну камтыган декорацияларды даярдоо этабы башталат деп күтүлүүдө. Тасманы тартуудан тартып монтажга жана акыркы иштеп чыгууга чейин бардык процесс кеминде 1–2 жылга созулат», — деди «Азия-Плюс» басылмасынын маектеши.
Совет мезгилинде тартылган тасмалар
1956-жылы көрүнүктүү тажик режиссёру Камил Ярматов тарткан «Абуали ибн Сина» аттуу тарыхый-көркөм тасма медицина жана философиянын бул генийи тууралуу советтик кинематографиядагы алгачкы жана эң маанилүү чыгармалардын бири болуп эсептелет.
Бул тарыхый чыгарманын сценарийин Тажикстандын Эл жазуучусу Сотим Улугзода жана советтик сценарист Виктор Виткович жазышкан. Башкы ролду ошол кездеги жаш актёр Марат Арипов аткарган.
Кийинчерээк, 1982-жылы «Тажикфильм» жана «Өзбекфильм» киностудиялары биргелешип Синанын балалык жана өспүрүм курагына арналган «Генийдин жаштыгы» аттуу көркөм тасманы жаратышкан.
Ибн Синанын тажик теги тууралуу талаш
Совет мезгилинде Абуали ибн Синаны «түрк» же «өзбек» деп атаган пикирлер кызуу талкууларга себеп болгон. Тажик окумуштуулары жана изилдөөчүлөрү бул пикирлерге чечкиндүү жооп беришкен, бирок талаш-тартыш бүгүнкү күнгө чейин уланууда.
Тактап айтканда, өткөн жылы эл аралык CNN маалымат агенттиги да Абуали ибн Сина «өзбек» катары көрсөткөн, бул социалдык тармактардын колдонуучуларынын ар түрдүү реакциясын жараткан. Коомчулук Тажикстандын Маданият министрлигинен жана Улуттук илимдер академиясынан жооп талап кылган.
Өлкөнүн маданият министри Матлубахон Сатториён 2025-жылдын январында өткөн маалымат жыйынында «Азия-Плюс» басылмасынын суроосуна жооп берип жатып: «Бул материалга дипломатиялык нормаларды сактоо менен чечкиндүү жооп берүү керек», — деп билдирген.
«Тарыхый булактар эске алынбастан, тажик илиминин жана адабиятынын генийлери, ошондой эле элибиздин адабий мурасы башка улутка таандык деп көрсөтүлүп жатат. Бул, тилекке каршы, абдан талаштуу көрүнүш», — деген маданият министри.
Сатториён мындай аракетти «тажик тарыхына жана маданиятына гана эмес, бүтүндөй перс адабиятынын дүйнөсүнө болгон кемсинтүү» деп атаган. Ал ошондой эле бул коңшу өлкөнүн расмий билдирүүсү эмес, жетиштүү негизге ээ болбогон бир маалымат агенттигинин материалы экенин белгилеген.
Бирок бул мекеме маалымат агенттигинин жарыяланымына расмий жооп бергенби же жокпу — белгисиз.
Абуали ибн Сино — медицина илиминин атасы, дарыгер, ойчул, философ жана улуу тажик-перс окумуштуусу. Ал 980-жылы Бухарада төрөлүп, жаш кезинен эле өз доорунун илимдерин өздөштүргөн жана бир катар өлбөс-өчпөс чыгармаларды жараткан.
Анын дүйнөгө белгилүү «Дарыгерлик илиминин канону» аттуу эмгеги кылымдар бою Европа университеттеринде медицинанын негизги окуу китеби катары колдонулган. Ошондой эле «Шыпаа китеби» сыяктуу эмгектери менен ал дүйнөлүк илимдин тарыхында чоң өзгөрүү жасаган.
Сина өзүнүн илимий жана саясий ишмердүүлүгүн Саманиддер, Зияриддер жана Буиддер династияларынын башкаруучуларынын сарайларында жүргүзгөн. Ал өмүрүн изилдөөгө жана адамзатка кызмат кылууга арнап, 1037-жылы Хамаданда жерге берилген.
Булак: «Азия-Плюс»


















