Ислам өлкөлөрүнүн басымдуу бөлүгү мунайга жана бай жаратылыш ресурстарына ээ аймактарда жайгашкан жана негизинен Азия менен Африкада орун алган. Бул мамлекеттердин көпчүлүгү мунайдан тышкары дагы башка баалуу минералдык ресурстарга ээ. Ал эми олуттуу мунай же кен байлыктары жок ислам өлкөлөрү да, жок дегенде, дүйнөлүк масштабда маанилүү жана аныктоочу геосаясий жана стратегиялык позицияны ээлейт.
Айрым мамлекеттер, мисалы Иран Ислам Республикасы, бир эле учурда бир нече өзгөчө маанилүү сапаттарга ээ. Аларга мунайдын жана кен байлыктардын ири запастары, Чыгыш менен Батыштын, Түндүк менен Түштүктүн кесилишиндеги стратегиялык абалы, кеңири аймагы жана калкынын көптүгү кирет.
Батыш державаларынын саясаты — Улуу Британиянын классикалык колониализм доорунан тартып бүгүнкү күнгө чейин, АКШ мунайга жана башка стратегиялык ресурстарга үстөмдүк кылууга ачык умтулуп жаткан шартта да — ар дайым «бөлүп ал да башкар» принцибине негизделип келген.
Мамлекеттерди кыйратуунун батыштык долбоору: ислам дүйнөсү үчүн Ирандын сабагы
Бул саясаттын алкагында ири жана көз карандысыз мамлекеттер бир нече майда, алсыз жана оңой көзөмөлдөнө турган өлкөлөргө айландырылышы керек. Мындай мамлекеттердин башкаруучулары АКШ менен Батыш үчүн «саан уй» болуп турган учурда, аларга каршы агрессивдүү аракеттер жасалбайт, анткени негизги максат — элдердин байлыктарын талап-тоноо.
Бирок кайсы бир эл же өкмөт көз карандысыздыкка умтулуп, өз байлыктарын өз калкынын жыргалчылыгына жумшоону каалаган учурда, ар кандай шылтоолор менен аны кулатуу, кыйратуу же бөлүп-жаруу аракеттери башталат. Мунун максаты — бийликти көз каранды жалданма күчтөргө же майда жергиликтүү режимдерге өткөрүү.
XX кылымдын акыркы он жылдыктарына чейин Ирандын жашоосунун дээрлик бардык тармактары АКШ менен Батыштын таасири жана көзөмөлү алдында болгон. Элдин жана дин кызматкерлеринин колдоосу менен доктор Мохаммад Мосаддык сыяктуу улуттук өкмөт түзүлүп, мунай өнөр жайы улутташтырылганда, ал өкмөт төңкөрүш жолу менен кулатылган.
1979-жылы Иран Ислам революциясы жеңишке жеткенден кийин мусулман элдери ойгонуп, ислам дүйнөсүндө революциялык кыймылдардын толкуну башталган. Өкмөттөр, жок дегенде, өз саясатында көрсөтмө иретинде айрым өзгөрүүлөрдү жарыялоого мажбур болушкан.
АКШ Ислам революциясы башка элдерге үлгү болуп кетиши мүмкүн экенин түшүнүп, алгачкы жылдардан тартып Иранга каршы төңкөрүштөрдү, ички башаламандыкты жана куралдуу жаңжалдарды уюштурууга киришкен.
Бул аракеттер ишке ашпай калгандан кийин, АКШнын, Батыштын жана айрым аймактык режимдердин толук колдоосу менен Ирактын Иранга каршы сегиз жылдык таңууланган согушу башталган. Оор жоготууларга карабастан, бул согуш душмандардын жеңилиши жана иран элинин жеңиши менен аяктаган.
Согуштан кийин Иран илимий, өнөр жай, медицина, аскердик, коргонуу, экономикалык тармактарда (айрыкча мунайга тиешеси жок экспорт жаатында), ошондой эле өзөктүк технологияларда ыкчам өнүгүү жолуна түштү. Эл аралык статистикага ылайык, 2024-жылга карата өлкө бул тармактардын көбүндө дүйнөдө биринчи орундан он бешинчи орунга чейин кирген.
Бул ийгиликтер АКШ менен Батыш үчүн кабыл алынгыс болду, анткени Иран башка ислам өлкөлөрү үчүн үлгүгө айланышы мүмкүн эле. Ошондуктан алар мезгил-мезгили менен ички башаламандык уюштуруу долбоорлорун ишке киргизип турушкан. Согуштан кийин болжол менен ар он жыл сайын ири толкундоолор пландалса, акыркы жылдары бул аралык бир-эки жылга чейин кыскарган.
АКШ менен Израилдин ачык колдоосуна карабастан, бул кутумдардын баары ийгиликсиз аяктаган.
Акыры, каршылаштар түз аскердик чабуулга жана жогорку кызматтагы адамдарды — бийликтин үч бутагынын жетекчилерин, улук аскер командирлерин жана илимпоздорду — массалык түрдө өлтүрүүгө, ошондой эле куралдуу агенттик тармагын бир убакта иштетүүгө баруу керек деген жыйынтыкка келишкен.
Бирок бул кутум да, Кудайдын каалоосу менен, аятолла Али Хаменейинин даанышман жетекчилигинин жана иран элинин биримдигинин аркасында ишке ашкан жок. Он эки күндүк кагылышуулардан кийин дал АКШ менен Израиль ортомчулар аркылуу ок атышууну токтотууну суранышкан. АКШ президенти түз эфирде «Израилди тозоктон сактап калдым» деп да мойнуна алган.
Ирандын гиперүндүү ракеталарынын жана арзан, бирок натыйжалуу учкучсуз учуучу аппараттарынын күчү каршылаштарды таң калтырды. Буга чейин бул жетишкендиктерди жасалма же компьютердик графиканын жемиши деп атагандар кийинчерээк аларды өздөрү көчүрүүгө аракет кыла башташты.
Аскердик жеңилүүдөн кийин душмандар кайрадан тыңчылык-диверсиялык тармагына жана башаламандык түзүүгө багытталган күчтөргө таянышкан. Экономикалык тынч нааразылык акцияларынын калкалоосунда өлкөнүн 650дөн ашык шаарында жана 1700 пунктунда ИГИЛ тибиндеги уюшкан террористтик кампания жүргүзүлгөн.
Эки күн жана эки түн ичинде, аларга каршы аскердик күч колдонулбаганынан пайдаланып, коопсуздук күчтөрүнүн кызматкерлерин жана тынч жарандарды — анын ичинде балдарды, медицина кызматкерлерин жана жөн гана көчөдөн өткөн адамдарды — болжол менен 2500 кишини ырайымсыздык менен өлтүрүшкөн. Айрым учурларда өздөрүн жөнөкөй адамдар катары көрсөтүп, «жарадарларды ооруканага жеткиребиз» деп айтып, андан кийин атып салышкан. Бул окуяларга катышкан миңден ашуун адам камакка алынгандан кийин, алардын көпчүлүгү үрөй учурган көрсөтмөлөрдү беришкен. Бул көрсөтмөлөр иран телеканалдарында «18 жашка чейинкилерге болбойт» деген белги менен көрсөтүлүүдө.
Башаламандык учурунда мамлекеттик жана жеке менчикке ири зыян келтирилген. Анын ичинде 305 тез жардам унаасы, 24 май куюучу бекет, 700 дүкөн, 300 турак жай, 750 банк филиалы жана кеңсеси, 414 мамлекеттик имарат, 749 полиция унаасы, 120 «Басиж» базасы, 200 мектеп, 350 мечит, миңдеген Куран нускалары, 60тан ашык китепкана, 89 диний окуу жайы, 253 автобус токтоочу жай, 600 банкомат жана 800 жеке унаа жабыркаган.
Ошого карабастан, элдин көп миллиондогон митинги — эл аралык ЖМКлардын маалыматы боюнча Тегеранда болжол менен 3 миллион адам жана өлкө боюнча дээрлик 40 миллион адам — бир нече күндүн ичинде бул башаламандыкка чекит койгон.
Мындан улам, ислам өлкөлөрүнүн элитасы эл аралык түзүмдөрдүн адам укуктары, демократия, эркиндик жана Бириккен Улуттар Уюму тууралуу кооз ураандарына алданбашы керек. Палестинанын, Ливандын, Ливиянын, Сириянын, Ирактын жана Венесуэланын тагдырына карап, мындай аракеттер эл аралык укуктун кайсы нормаларына туура келерин өздөрүнөн сурап көрүшү зарыл.
Исламдын душмандары Ислам Республикасын жок кылууну Азербайжан менен Түркиядан тартып Египетке, Пакистанга, Индонезияга, Малайзияга, Мароккого жана Алжирге чейинки башка ислам өлкөлөрүн көзөмөлгө алуунун баштапкы чекити катары көрүшөт.
Ислам дүйнөсүнүн элитасына сергек болуу, түшүндүрүү жана элди маалымдоо аркылуу бул кооптуу долбоорго каршы туруу милдети жүктөлөт. Бардык кутумдарга карабастан, ислам каршылык фронту кеңейүүдө. Бир кезде кайрымдуулук уюму болгон ХАМАС бүгүн сионисттик режимге каршы каршылык күчүнө айланды. Ливан лидерлеринен айрылганына карабастан, бүгүн мурдагыдан да бекем турат. Иракта болсо каршылыкты колдогон күчтөр азчылыктан парламенттеги таасирдүү күчкө айланды.
Булак: www.vb.kg

















